Chapter 2

[End of the ācārādhyāya]

[II. vyavahārādhyāya]

[1. sādhāraṇavyavahāramātṛkāprakaraṇam]

vyavahārān nṛpaḥ paśyed vidvadbhir brāhmaṇaiḥ saha /

dharmaśāstrānusāreṇa krodhalobhavivarjitaḥ // Yj_2.1 //

śrutādhyayanasaṃpannā dharmajñāḥ satyavādinaḥ /

rājñā sabhāsadaḥ kāryā ripau mitre ca ye samāḥ // Yj_2.2 //

apaśyatā kāryavaśād vyavahārān nṛpeṇa tu /

sabhyaiḥ saha niyoktavyo brāhmaṇaḥ sarvadharmavit // Yj_2.3 //

rāgāl lobhād bhayād vāpi smṛtyapetādikāriṇaḥ /

sabhyāḥ pṛthak pṛthag daṇḍyā vivādād dviguṇaṃ damam // Yj_2.4 //

smṛtyācāravyapetena mārgeṇādharṣitaḥ paraiḥ /

āvedayati ced rājñe vyavahārapadaṃ hi tat // Yj_2.5 //

pratyarthino 'grato lekhyaṃ yathāveditam arthinā /

samāmāsatadardhāhar- nāmajātyādicihnitam // Yj_2.6 //

śrutārthasyottaraṃ lekhyaṃ pūrvāvedakasaṃnidhau /

tato 'rthī lekhayet sadyaḥ pratijñātārthasādhanam // Yj_2.7 //

tatsiddhau siddhim āpnoti viparītam ato 'nyathā /

catuṣpād vyavahāro 'yaṃ vivādeṣūpadarśitaḥ // Yj_2.8 //

[2. asādhāraṇavyavahāramātṛkāprakaraṇam]

abhiyogam anistīrya nainaṃ pratyabhiyojayet /

abhiyuktaṃ ca nānyena noktaṃ viprakṛtiṃ nayet // Yj_2.9 //

kuryāt pratyabhiyogaṃ ca kalahe sāhaseṣu ca /

ubhayoḥ pratibhūr grāhyaḥ samarthaḥ kāryanirṇaye // Yj_2.10 //

nihnave bhāvito dadyād dhanaṃ rājñe ca tatsamam /

mithyābhiyogī dviguṇam abhiyogād dhanaṃ vahet // Yj_2.11 //

sāhasasteyapāruṣya- go'bhiśāpātyaye striyām /

vivādayet sadya eva kālo 'nyatrecchayā smṛtaḥ // Yj_2.12 //

deśād deśāntaraṃ yāti sṛkkiṇī parileḍhi ca /

lalāṭaṃ svidyate cāsya mukhaṃ vaivarṇyam eti ca // Yj_2.13 //

pariśuṣyatskhaladvākyo viruddhaṃ bahu bhāṣite /

vākcakṣuḥ pūjayati no tathauṣṭhau nirbhujaty api // Yj_2.14 //

svabhāvād vikṛtiṃ gacchen manovākkāyakarmabhiḥ /

abhiyoge 'tha sākṣye vā duṣṭaḥ sa parikīrtitaḥ // Yj_2.15 //

saṃdigdhārthaṃ svatantro yaḥ sādhayed yaś ca niṣpatet /

na cāhūto vadet kiṃcid dhīno daṇḍyaś ca sa smṛtaḥ // Yj_2.16 //

sākṣiṣūbhayataḥ satsu sākṣiṇaḥ pūrvavādinaḥ /

pūrvapakṣe 'dharībhūte bhavanty uttaravādinaḥ // Yj_2.17 //

sapaṇaś ced vivādaḥ syāt tatra hīnaṃ tu dāpayet /

daṇḍaṃ ca svapaṇaṃ caiva dhanine dhanam eva ca // Yj_2.18 //

chalaṃ nirasya bhūtena vyavahārān nayen nṛpaḥ /

bhūtam apy anupanyastaṃ hīyate vyavahārataḥ // Yj_2.19 //

nihnute likhitaṃ naikam ekadeśe vibhāvitaḥ /

dāpyaḥ sarvaṃ nṛpeṇārthaṃ na grāhyas tv aniveditaḥ // Yj_2.20 //

smṛtyor virodhe nyāyas tu balavān vyavahārataḥ /

arthaśāstrāt tu balavad dharmaśāstram iti sthitiḥ // Yj_2.21 //

pramāṇaṃ likhitaṃ bhuktiḥ sākṣiṇaś ceti kīrtitam /

eṣām anyatamābhāve divyānyatamam ucyate // Yj_2.22 //

sarveṣv arthavivādeṣu balavaty uttarākriyā /

ādhau pratigrahe krīte pūrvā tu balavattarā // Yj_2.23 //

paśyato 'bruvato bhūmer hānir viṃśativārṣikī /

pareṇa bhujyamānāyā dhanasya daśavārṣikī // Yj_2.24 //

ādhisīmopanikṣepa- jaḍabāladhanair vinā /

tathopanidhirājastrī- śrotriyāṇāṃ dhanair api // Yj_2.25 //

ādhyādīnāṃ vihartāraṃ dhanine dāpayed dhanam /

daṇḍaṃ ca tatsamaṃ rājñe śaktyapekṣam athāpi vā // Yj_2.26 //

āgamo 'bhyadhiko bhogād vinā pūrvakramāgatāt /

āgame 'pi balaṃ naiva bhuktiḥ stokāpi yatra no // Yj_2.27 //

āgamas tu kṛto yena so 'bhiyuktas tam uddharet /

na tatsutas tatsuto vā bhuktis tatra garīyasī // Yj_2.28 //

yo 'bhiyuktaḥ paretaḥ syāt tasya rikthī tam uddharet /

na tatra kāraṇaṃ bhuktir āgamena vinākṛtā // Yj_2.29 //

nṛpeṇādhikṛtāḥ pūgāḥ śreṇayo 'tha kulāni ca /

pūrvaṃ pūrvaṃ guru jñeyaṃ vyavahāravidhau nṛṇām // Yj_2.30 //

balopādhivinirvṛttān vyavahārān nivartayet /

strīnaktamantarāgāra- bahiḥśatrukṛtāṃs tathā // Yj_2.31 //

mattonmattārtavyasani- bālabhītādiyojitaḥ /

asaṃbaddhakṛtaś caiva vyavahāro na sidhyati // Yj_2.32 //

pranaṣṭādhigataṃ deyaṃ nṛpeṇa dhanine dhanam /

vibhāvayen na cel liṅgais tatsamaṃ daṇḍam arhati // Yj_2.33 //

rājā labdhvā nidhiṃ dadyād dvijebhyo 'rdhaṃ dvijaḥ punaḥ /

vidvān aśeṣam ādadyāt sa sarvasya prabhur yataḥ // Yj_2.34 //

itareṇa nidhau labdhe rājā ṣaṣṭhāṃśam āharet /

aniveditavijñāto dāpyas taṃ daṇḍam eva ca // Yj_2.35 //

deyaṃ caurahṛtaṃ dravyaṃ rājñā jānapadāya tu /

adadad dhi samāpnoti kilbiṣaṃ yasya tasya tat // Yj_2.36 //

[3. ṛṇādānaprakaraṇam]

aśītibhāgo vṛddhiḥ syān māsi māsi sabandhake /

varṇakramāc chataṃ dvitri- catuṣpañcakam anyathā // Yj_2.37 //

kāntāragās tu daśakaṃ sāmudrā viṃśakaṃ śatam /

dadyur vā svakṛtāṃ vṛddhiṃ sarve sarvāsu jātiṣu // Yj_2.38 //

saṃtatis tu paśustrīṇāṃ rasasyāṣṭaguṇā parā /

vastradhānyahiraṇyānāṃ catustridviguṇā parā // Yj_2.39 //

prapannaṃ sādhayann arthaṃ na vācyo nṛpater bhavet /

sādhyamāno nṛpaṃ gacchan daṇḍyo dāpyaś ca taddhanam // Yj_2.40 //

gṛhītānukramād dāpyo dhaninām adhamarṇikaḥ /

dattvā tu brāhmaṇāyaiva nṛpates tadanantaram // Yj_2.41 //

rājñādhamarṇiko dāpyaḥ sādhitād daśakaṃ śatam /

pañcakaṃ ca śataṃ dāpyaḥ prāptārtho hy uttamarṇikaḥ // Yj_2.42 //

hīnajātiṃ parikṣīṇam ṛṇārthaṃ karma kārayet /

brāhmaṇas tu parikṣīṇaḥ śanair dāpyo yathodayam // Yj_2.43 //

dīyamānaṃ na gṛhṇāti prayuktaṃ yaḥ svakaṃ dhanam /

madhyasthasthāpitaṃ cet syād vardhate na tataḥ param // Yj_2.44 //

avibhaktaiḥ kuṭumbārthe yad ṛṇaṃ tu kṛtaṃ bhavet /

dadyus tad rikthinaḥ prete proṣite vā kuṭumbini // Yj_2.45 //

na yoṣitpatiputrābhyāṃ na putreṇa kṛtaṃ pitā /

dadyād ṛte kuṭumbārthān na patiḥ strīkṛtaṃ tathā // Yj_2.46 //

surākāmadyūtakṛtaṃ daṇḍaśulkāvaśiṣṭakam /

vṛthādānaṃ tathaiveha putro dadyān na paitṛkam // Yj_2.47 //

gopaśauṇḍikaśailūṣa- rajakavyādhayoṣitām /

ṛṇaṃ dadyāt patis teṣāṃ yasmād vṛttis tadāśrayā // Yj_2.48 //

pratipannaṃ striyā deyaṃ patyā vā saha yat kṛtam /

svayaṃkṛtaṃ vā yad ṛṇaṃ nānyat strī dātum arhati // Yj_2.49 //

pitari proṣite prete vyasanābhiplute 'pi vā /

putrapautrair ṛṇaṃ deyaṃ nihnave sākṣibhāvitam // Yj_2.50 //

rikthagrāha ṛṇaṃ dāpyo yoṣidgrāhas tathaiva ca /

putro 'nanyāśritadravyaḥ putrahīnasya rikthinaḥ // Yj_2.51 //

bhrātṝṇām atha daṃpatyoḥ pituḥ putrasya caiva hi /

prātibhāvyam ṛṇaṃ sākṣyam avibhakte na tu smṛtam // Yj_2.52 //

darśane pratyaye dāne prātibhāvyaṃ vidhīyate /

ādyau tu vitathe dāpyāv itarasya sutā api // Yj_2.53 //

darśanapratibhūr yatra mṛtaḥ prātyayiko 'pi vā /

na tatputrā ṛṇaṃ dadyur dadyur dānāya yaḥ sthitaḥ // Yj_2.54 //

bahavaḥ syur yadi svāṃśair dadyuḥ pratibhuvo dhanam /

ekacchāyāśriteṣv eṣu dhanikasya yathāruci // Yj_2.55 //

pratibhūr dāpito yat tu prakāśaṃ dhanino dhanam /

dviguṇaṃ pratidātavyam ṛṇikais tasya tad bhavet // Yj_2.56 //

saṃtatiḥ strīpaśuṣv eva dhānyaṃ triguṇam eva ca /

vastraṃ caturguṇaṃ proktaṃ rasaś cāṣṭaguṇas tathā // Yj_2.57 //

ādhiḥ praṇaśyed dviguṇe dhane yadi na mokṣyate /

kāle kālakṛto naśyet phalabhogyo na naśyati // Yj_2.58 //

gopyādhibhoge no vṛddhiḥ sopakāre ca hāpite /

naṣṭo deyo vinaṣṭaś ca daivarājakṛtād ṛte // Yj_2.59 //

ādheḥ svīkaraṇāt siddhī rakṣyamāṇo 'py asāratām /

yātaś ced anya ādheyo dhanabhāg vā dhanī bhavet // Yj_2.60 //

caritrabandhakakṛtaṃ sa vṛddhyā dāpayed dhanam /

satyaṃkārakṛtaṃ dravyaṃ dviguṇaṃ pratidāpayet // Yj_2.61 //

upasthitasya moktavya ādhiḥ steno 'nyathā bhavet /

prayojake 'sati dhanaṃ kule nyasyādhim āpnuyāt // Yj_2.62 //

tatkālakṛtamūlyo vā tatra tiṣṭhed avṛddhikaḥ /

vinā dhāraṇakād vāpi vikrīṇīta sasākṣikam // Yj_2.63 //

yadā tu dviguṇībhūtam ṛṇam ādhau tadā khalu /

mocya ādhis tadutpanne praviṣṭe dviguṇe dhane // Yj_2.64 //

[4. upanidhiprakaraṇam]

vāsanastham anākhyāya haste 'nyasya yad arpyate /

dravyaṃ tad aupanidhikaṃ pratideyaṃ tathaiva tat // Yj_2.65 //

na dāpyo 'pahṛtaṃ taṃ tu rājadaivikataskaraiḥ /

bhreṣaś cen mārgite 'adatte dāpyo daṇḍaṃ ca tatsamam // Yj_2.66 //

ājīvan svecchayā daṇḍyo dāpyas taṃ cāpi sodayam /

yācitānvāhitanyāsa- nikṣepādiṣv ayaṃ vidhiḥ // Yj_2.67 //

[5. sākṣiprakaraṇam]

tapasvino dānaśīlāḥ kulīnāḥ satyavādinaḥ /

dharmapradhānā ṛjavaḥ putravanto dhanānvitāḥ // Yj_2.68 //

tryavarāḥ sākṣiṇo jñeyāḥ śrautasmārtakriyāparāḥ /

yathājāti yathāvarṇaṃ sarve sarveṣu vā smṛtāḥ // Yj_2.69 //

strībālavṛddhakitava- mattonmattābhiśastakāḥ /

raṅgāvatāripākhaṇḍi- kūṭakṛdvikalendriyāḥ // Yj_2.70 //

patitāptārthasaṃbandhi- sahāyariputaskarāḥ /

sāhasī dṛṣṭadoṣaś ca nirdhūtādyās tv asākṣiṇaḥ // Yj_2.71 //

ubhayānumataḥ sākṣī bhavaty eko 'pi dharmavit /

sarvaḥ sākṣī saṃgrahaṇe cauryapāruṣyasāhase // Yj_2.72 //

sākṣiṇaḥ śrāvayed vādi- prativādisamīpagān /

ye pātakakṛtāṃ lokā mahāpātakināṃ tathā // Yj_2.73 //

agnidānāṃ ca ye lokā ye ca strībālaghātinām /

sa tān sarvān avāpnoti yaḥ sākṣyam anṛtaṃ vadet // Yj_2.74 //

sukṛtaṃ yat tvayā kiṃcij janmāntaraśataiḥ kṛtam /

tat sarvaṃ tasya jānīhi yaṃ parājayase mṛṣā // Yj_2.75 //

abruvan hi naraḥ sākṣyam ṛṇaṃ sadaśabandhakam /

rājñā sarvaṃ pradāpyaḥ syāt ṣaṭcatvāriṃśake 'hani // Yj_2.76 //

na dadāti hi yaḥ sākṣyaṃ jānann api narādhamaḥ /

sa kūṭasākṣiṇāṃ pāpais tulyo daṇḍena caiva hi // Yj_2.77 //

dvaidhe bahūnāṃ vacanaṃ sameṣu guṇināṃ tathā /

guṇidvaidhe tu vacanaṃ grāhyaṃ ye guṇavattamāḥ // Yj_2.78 //

yasyocuḥ sākṣiṇaḥ satyāṃ pratijñāṃ sa jayī bhavet /

anyathā vādino yasya dhruvas tasya parājayaḥ // Yj_2.79 //

ukte 'pi sākṣibhiḥ sākṣye yady anye guṇavattamāḥ /

dviguṇā vānyathā brūyuḥ kūṭāḥ syuḥ pūrvasākṣiṇaḥ // Yj_2.80 //

pṛthak pṛthag daṇḍanīyāḥ kūṭakṛt sākṣiṇas tathā /

vivādād dviguṇaṃ daṇḍaṃ vivāsyo brāhmaṇaḥ smṛtaḥ // Yj_2.81 //

yaḥ sākṣyaṃ śrāvito 'nyebhyo nihnute tat tamovṛtaḥ /

sa dāpyo 'ṣṭaguṇaṃ daṇḍaṃ brāhmaṇaṃ tu vivāsayet // Yj_2.82 //

varṇināṃ hi vadho yatra tatra sākṣy anṛtaṃ vadet /

tatpāvanāya nirvāpyaś caruḥ sārasvato dvijaiḥ // Yj_2.83 //

[6. lekhyaprakaraṇam]

yaḥ kaścid artho niṣṇātaḥ svarucyā tu parasparam /

lekhyaṃ tu sākṣimat kāryaṃ tasmin dhanikapūrvakam // Yj_2.84 //

samāmāsatadardhāhar- nāmajātisvagotrakaiḥ /

sabrahmacārikātmīya- pitṛnāmādicihnitam // Yj_2.85 //

samāpte 'rthe ṛṇī nāma svahastena niveśayet /

mataṃ me 'mukaputrasya yad atropari lekhitam // Yj_2.86 //

sākṣiṇaś ca svahastena pitṛnāmakapūrvakam /

atrāham amukaḥ sākṣī likheyur iti te samāḥ // Yj_2.87 //

ubhayābhyarthitenaitan mayā hy amukasūnunā /

likhitaṃ hy amukeneti lekhako 'nte tato likhet // Yj_2.88 //

vināpi sākṣibhir lekhyaṃ svahastalikhitaṃ tu yat /

tat pramāṇaṃ smṛtaṃ lekhyaṃ balopadhikṛtād ṛte // Yj_2.89 //

ṛṇaṃ lekhyakṛtaṃ deyaṃ puruṣais tribhir eva tu /

ādhis tu bhujyate tāvad yāvat tan na pradīyate // Yj_2.90 //

deśāntarasthe durlekhye naṣṭonmṛṣṭe hṛte tathā /

bhinne dagdhe 'thavā chinne lekhyam anyat tu kārayet // Yj_2.91 //

saṃdigdhalekhyaśuddhiḥ syāt svahastalikhitādibhiḥ /

yuktiprāptikriyācihna- saṃbandhāgamahetubhiḥ // Yj_2.92 //

lekhyasya pṛṣṭhe 'bhilikhed dattvā dattvā rṇiko dhanam /

dhanī vopagataṃ dadyāt svahastaparicihnitam // Yj_2.93 //

dattvā rṇaṃ pāṭayel lekhyaṃ śuddhyai vānyat tu kārayet /

sākṣimac ca bhaved yad vā tad dātavyaṃ sasākṣikam // Yj_2.94 //

[7. divyaprakaraṇam]

tulāgnyāpo viṣaṃ kośo divyānīha viśuddhaye /

mahābhiyogeṣv etāni śīrṣakasthe 'bhiyoktari // Yj_2.95 //

rucyā vānyataraḥ kuryād itaro vartayec chiraḥ /

vināpi śīrṣakāt kuryān nṛpadrohe 'tha pātake // Yj_2.96 //

sacailaṃ snātam āhūya sūryodaya upoṣitam /

kārayet sarvadivyāni nṛpabrāhmaṇasaṃnidhau // Yj_2.97 //

tulā strībālavṛddhāndha- paṅgubrāhmaṇarogiṇām /

agnir jalaṃ vā śūdrasya yavāḥ sapta viṣasya vā // Yj_2.98 //

nāsahasrād dharet phālaṃ na viṣaṃ na tulāṃ tathā /

nṛpārtheṣv abhiśāpe ca vaheyuḥ śucayaḥ sadā // Yj_2.99 //

tulādhāraṇavidvadbhir abhiyuktas tulāśritaḥ /

pratimānasamībhūto rekhāṃ kṛtvāvatāritaḥ // Yj_2.100 //

tvaṃ tule satyadhāmāsi purā devair vinirmitā /

tat satyaṃ vada kalyāṇi saṃśayān māṃ vimocaya // Yj_2.101 //

yady asmi pāpakṛn mātas tato māṃ tvam adho naya /

śuddhaś ced gamayordhvaṃ māṃ tulām ity abhimantrayet // Yj_2.102 //

karau vimṛditavrīher lakṣayitvā tato nyaset /

saptāśvatthasya patrāṇi tāvat sūtreṇa veṣṭayet // Yj_2.103 //

tvam agne sarvabhūtānām antaś carasi pāvaka /

sākṣivat puṇyapāpebhyo brūhi satyaṃ kave mama // Yj_2.104 //

tasyety uktavato lauhaṃ pañcāśat palikaṃ samam /

agnivarṇaṃ nyaset piṇḍaṃ hastayor ubhayor api // Yj_2.105 //

sa tam ādāya saptaiva maṇḍalāni śanair vrajet /

ṣoḍaśāṅgulakaṃ jñeyaṃ maṇḍalaṃ tāvad antaram // Yj_2.106 //

muktvāgniṃ mṛditavrīhir adagdhaḥ śuddhim āpnuyāt /

antarā patite piṇḍe saṃdehe vā punar haret // Yj_2.107 //

satyena mābhirakṣa tvaṃ varuṇety abhiśāpya kam /

nābhidaghnodakasthasya gṛhītvorū jalaṃ vaśet // Yj_2.108 //

samakālam iṣuṃ muktam ānīyānyo javī naraḥ /

gate tasmin nimagnāṅgaṃ paśyec cec chuddhim āpnuyāt // Yj_2.109 //

tvaṃ viṣa brahmaṇaḥ putraḥ satyadharme vyavasthitaḥ /

trāyasvāsmād abhīśāpāt satyena bhava me 'mṛtam // Yj_2.110 //

evam uktvā viṣaṃ śārṅgaṃ bhakṣayed dhimaśailajam /

yasya vegair vinā jīryec chuddhiṃ tasya vinirdiśet // Yj_2.111 //

devān ugrān samabhyarcya tatsnānodakam āharet /

saṃsrāvya pāyayet tasmāj jalaṃ tu prasṛtitrayam // Yj_2.112 //

arvāk caturdaśād ahno yasya no rājadaivikam /

vyasanaṃ jāyate ghoraṃ sa śuddhaḥ syān na saṃśayaḥ // Yj_2.113 //

[8. dāyavibhāgaprakaraṇam]

vibhāgaṃ cet pitā kuryād icchayā vibhajet sutān /

jyeṣṭhaṃ vā śreṣṭhabhāgena sarve vā syuḥ samāṃśinaḥ // Yj_2.114 //

yadi kuryāt samān aṃśān patnyaḥ kāryāḥ samāṃśikāḥ /

na dattaṃ strīdhanaṃ yāsāṃ bhartrā vā śvaśureṇa vā // Yj_2.115 //

śaktasyānīhamānasya kiṃcid dattvā pṛthak kriyā /

nyūnādhikavibhaktānāṃ dharmyaḥ pitṛkṛtaḥ smṛtaḥ // Yj_2.116 //

vibhajeran sutāḥ pitror ūrdhvaṃ riktham ṛṇaṃ samam /

mātur duhitaraḥ śeṣam ṛṇāt tābhya ṛte 'nvayaḥ // Yj_2.117 //

pitṛdravyāvirodhena yad anyat svayam arjitam /

maitramaudvāhikaṃ caiva dāyādānāṃ na tad bhavet // Yj_2.118 //

kramād abhyāgataṃ dravyaṃ hṛtam apy uddharet tu yaḥ /

dāyādebhyo na tad dadyād vidyayā labdham eva ca // Yj_2.119 //

sāmānyārthasamutthāne vibhāgas tu samaḥ smṛtaḥ /

anekapitṛkāṇāṃ tu pitṛto bhāgakalpanā // Yj_2.120 //

bhūr yā pitāmahopāttā nibandho dravyam eva vā /

tatra syāt sadṛśaṃ svāmyaṃ pituḥ putrasya caiva hi // Yj_2.121 //

vibhakteṣu suto jātaḥ savarṇāyāṃ vibhāgabhāk /

dṛśyād vā tad vibhāgaḥ syād āyavyayaviśodhitāt // Yj_2.122 //

pitṛbhyāṃ yasya tad dattaṃ tat tasyaiva dhanaṃ bhavet /

pitur ūrdhvaṃ vibhajatāṃ mātāpy aṃśaṃ samaṃ haret // Yj_2.123 //

asaṃskṛtās tu saṃskāryā bhrātṛbhiḥ pūrvasaṃskṛtaiḥ /

bhaginyaś ca nijād aṃśād dattvāṃśaṃ tu turīyakam // Yj_2.124 //

catustridvyekabhāgāḥ syur varṇaśo brāhmaṇātmajāḥ /

kṣatrajās tridvyekabhāgā viḍjās tu dvyekabhāginaḥ // Yj_2.125 //

anyonyāpahṛtaṃ dravyaṃ vibhakte yat tu dṛśyate /

tat punas te samair aṃśair vibhajerann iti sthitiḥ // Yj_2.126 //

aputreṇa parakṣetre niyogotpāditaḥ sutaḥ /

ubhayor apy asau rikthī piṇḍadātā ca dharmataḥ // Yj_2.127 //

auraso dharmapatnījas tatsamaḥ putrikāsutaḥ /

kṣetrajaḥ kṣetrajātas tu sagotreṇetareṇa vā // Yj_2.128 //

gṛhe pracchanna utpanno gūḍhajas tu sutaḥ smṛtaḥ /

kānīnaḥ kanyakājāto mātāmahasuto mataḥ // Yj_2.129 //

akṣatāyāṃ kṣatāyāṃ vā jātaḥ paunarbhavaḥ sutaḥ /

dadyān mātā pitā vā yaṃ sa putro dattako bhavet // Yj_2.130 //

krītaś ca tābhyāṃ vikrītaḥ kṛtrimaḥ syāt svayaṃkṛtaḥ /

dattvātmā tu svayaṃdatto garbhe vinnaḥ sahoḍhajaḥ // Yj_2.131 //

utsṛṣṭo gṛhyate yas tu so 'paviddho bhavet sutaḥ /

piṇḍado 'ṃśaharaś caiṣāṃ pūrvābhāve paraḥ paraḥ // Yj_2.132 //

sajātīyeṣv ayaṃ proktas tanayeṣu mayā vidhiḥ /

jāto 'pi dāsyāṃ śūdreṇa kāmato 'ṃśaharo bhavet // Yj_2.133 //

mṛte pitari kuryus taṃ bhrātaras tv ardhabhāgikam /

abhrātṛko haret sarvaṃ duhitṝṇāṃ sutād ṛte // Yj_2.134 //

patnī duhitaraś caiva pitarau bhrātaras tathā /

tatsutā gotrajā bandhu- śiṣyasabrahmacāriṇaḥ // Yj_2.135 //

eṣām abhāve pūrvasya dhanabhāg uttarottaraḥ /

svaryātasya hy aputrasya sarvavarṇeṣv ayaṃ vidhiḥ // Yj_2.136 //

vānaprasthayatibrahma- cāriṇāṃ rikthabhāginaḥ /

krameṇācāryasacchiṣya- dharmabhrātrekatīrthinaḥ // Yj_2.137 //

saṃsṛṣṭinas tu saṃsṛṣṭī sodarasya tu sodaraḥ /

dadyād apaharec cāṃśaṃ jātasya ca mṛtasya ca // Yj_2.138 //

anyodaryas tu saṃsṛṣṭī nānyodaryo dhanaṃ haret /

asaṃsṛṣṭy api vādadyāt saṃsṛṣṭo nānyamātṛjaḥ // Yj_2.139 //

klībo 'tha patitas tajjaḥ paṅgur unmattako jaḍaḥ /

andho 'cikitsyarogādyā bhartavyāḥ syur niraṃśakāḥ // Yj_2.140 //

aurasāḥ kṣetrajās tv eṣāṃ nirdoṣā bhāgahāriṇaḥ /

sutāś caiṣāṃ prabhartavyā yāvad vai bhartṛsātkṛtāḥ // Yj_2.141 //

aputrā yoṣitaś caiṣāṃ bhartavyāḥ sādhuvṛttayaḥ /

nirvāsyā vyabhicāriṇyaḥ pratikūlās tathaiva ca // Yj_2.142 //

pitṛmātṛpatibhrātṛ- dattam adhyagnyupāgatam /

ādhivedanikādyaṃ ca strīdhanaṃ parikīrtitam // Yj_2.143 //

bandhudattaṃ tathā śulkam anvādheyakam eva ca /

atītāyām aprajasi bāndhavās tad avāpnuyuḥ // Yj_2.144 //

aprajastrīdhanaṃ bhartur brāhmādiṣu caturṣv api /

duhitṝṇāṃ prasūtā cec cheṣeṣu pitṛgāmi tat // Yj_2.145 //

dattvā kanyāṃ haran daṇḍyo vyayaṃ dadyāc ca sodayam /

mṛtāyāṃ dattam ādadyāt pariśodhyobhayavyayam // Yj_2.146 //

durbhikṣe dharmakārye ca vyādhau saṃpratirodhake /

gṛhītaṃ strīdhanaṃ bhartā na striyai dātum arhati // Yj_2.147 //

adhivinnastriyai dadyād ādhivedanikaṃ samam /

na dattaṃ strīdhanaṃ yasyai datte tv ardhaṃ prakalpayet // Yj_2.148 //

vibhāganihnave jñāti- bandhusākṣyabhilekhitaiḥ /

vibhāgabhāvanā jñeyā gṛhakṣetraiś ca yautakaiḥ // Yj_2.149 //

[9. sīmāvivādaprakaraṇam]

sīṃno vivāde kṣetrasya sāmantāḥ sthavirādayaḥ /

gopāḥ sīmākṛṣāṇā ye sarve ca vanagocarāḥ // Yj_2.150 //

nayeyur ete sīmānaṃ sthalāṅgāratuṣadrumaiḥ /

setuvalmīkaniṃnāsthi- caityādyair upalakṣitām // Yj_2.151 //

sāmantā vā samagrāmāś catvāro 'ṣṭau daśāpi vā /

raktasragvasanāḥ sīmāṃ nayeyuḥ kṣitidhāriṇaḥ // Yj_2.152 //

anṛte tu pṛthag daṇḍyā rājñā madhyamasāhasam /

abhāve jñātṛcihnānāṃ rājā sīṃnaḥ pravartitā // Yj_2.153 //

ārāmāyatanagrāma- nipānodyānaveśmasu /

eṣa eva vidhir jñeyo varṣāmbupravahādiṣu // Yj_2.154 //

maryādāyāḥ prabhede ca sīmātikramaṇe tathā /

kṣetrasya haraṇe daṇḍā adhamottamamadhyamāḥ // Yj_2.155 //

na niṣedhyo 'lpabādhas tu setuḥ kalyāṇakārakaḥ /

parabhūmiṃ haran kūpaḥ svalpakṣetrobahūdakaḥ // Yj_2.156 //

svāmine yo 'nivedyaiva kṣetre setuṃ pravartayet /

utpanne svāmino bhogas tadabhāve mahīpateḥ // Yj_2.157 //

phālāhatam api kṣetraṃ na kuryād yo na kārayet /

sa pradāpyaḥ kṛṣṭaphalaṃ kṣetram anyena kārayet // Yj_2.158 //

[10. svāmipālavivādaprakaraṇam]

māṣān aṣṭau tu mahiṣī sasyaghātasya kāriṇī /

daṇḍanīyā tadardhaṃ tu gaus tadardham ajāvikam // Yj_2.159 //

bhakṣayitvopaviṣṭānāṃ yathoktād dviguṇo damaḥ /

samam eṣāṃ vivīte 'pi kharoṣṭraṃ mahiṣīsamam // Yj_2.160 //

yāvat sasyaṃ vinaśyet tu tāvat syāt kṣetriṇaḥ phalam /

gopas tāḍyaś ca gomī tu pūrvoktaṃ daṇḍam arhati // Yj_2.161 //

pathi grāmavivītānte kṣetre doṣo na vidyate /

akāmataḥ kāmacāre cauravad daṇḍam arhati // Yj_2.162 //

mahokṣotsṛṣṭapaśavaḥ sūtikāgantukādayaḥ /

pālo yeṣāṃ na te mocyā daivarājapariplutāḥ // Yj_2.163 //

yathārpitān paśūn gopaḥ sāyaṃ pratyarpayet tathā /

pramādamṛtanaṣṭāṃś ca pradāpyaḥ kṛtavetanaḥ // Yj_2.164 //

pāladoṣavināśe tu pāle daṇḍo vidhīyate /

ardhatrayodaśapaṇaḥ svāmino dravyam eva ca // Yj_2.165 //

grāmyecchayā gopracāro bhūmirājavaśena vā /

dvijas tṛṇaidhaḥpuṣpāṇi sarvataḥ sarvadā haret // Yj_2.166 //

dhanuḥśataṃ parīṇāho grāme kṣetrāntaraṃ bhavet /

dve śate kharvaṭasya syān nagarasya catuḥśatam // Yj_2.167 //

[11. asvāmivikrayaprakaraṇam]

svaṃ labhetānyavikrītaṃ kretur doṣo 'prakāśite /

hīnād raho hīnamūlye velāhīne ca taskaraḥ // Yj_2.168 //

naṣṭāpahṛtam āsādya hartāraṃ grāhayen naram /

deśakālātipattau ca gṛhītvā svayam arpayet // Yj_2.169 //

vikretur darśanāc chuddhiḥ svāmī dravyaṃ nṛpo damam /

kretā mūlyam avāpnoti tasmād yas tasya vikrayī // Yj_2.170 //

āgamenopabhogena naṣṭaṃ bhāvyam ato 'nyathā /

pañcabandho damas tasya rājñe tenāvibhāvite // Yj_2.171 //

hṛtaṃ pranaṣṭaṃ yo dravyaṃ parahastād avāpnuyāt /

anivedya nṛpe daṇḍyaḥ sa tu ṣaṇṇavatiṃ paṇān // Yj_2.172 //

śaulkikaiḥ sthānapālair vā naṣṭāpahṛtam āhṛtam /

arvāk saṃvatsarāt svāmī hareta parato nṛpaḥ // Yj_2.173 //

paṇān ekaśaphe dadyāc caturaḥ pañca mānuṣe /

mahiṣoṣṭragavāṃ dvau dvau pādaṃ pādam ajāvike // Yj_2.174 //

[12. dattāpradānikaprakaraṇam]

svaṃ kuṭumbāvirodhena deyaṃ dārasutād ṛte /

nānvaye sati sarvasvaṃ yac cānyasmai pratiśrutam // Yj_2.175 //

pratigrahaḥ prakāśaḥ syāt sthāvarasya viśeṣataḥ /

deyaṃ pratiśrutaṃ caiva dattvā nāpaharet punaḥ // Yj_2.176 //

[13. krītānuśayaprakaraṇam]

daśaikapañcasaptāha- māsatryahārdhamāsikam /

bījāyovāhyaratnastrī- dohyapuṃsāṃ parīkṣaṇam // Yj_2.177 //

agnau suvarṇam akṣīṇaṃ rajate dvipalaṃ śate /

aṣṭau trapuṇi sīse ca tāmre pañca daśāyasi // Yj_2.178 //

śate daśapalā vṛddhir aurṇe kārpāsasautrike /

madhye pañcapalā vṛddhiḥ sūkṣme tu tripalā matā // Yj_2.179 //

kārmike romabaddhe ca triṃśadbhāgaḥ kṣayo mataḥ /

na kṣayo na ca vṛddhiś ca kauśeye vālkaleṣu ca // Yj_2.180 //

deśaṃ kālaṃ ca bhogaṃ ca jñātvā naṣṭe balābalam /

dravyāṇāṃ kuśalā brūyur yat tad dāpyam asaṃśayam // Yj_2.181 //

[14. abhyupetyāśuśrūṣāprakaraṇam]

balāddāsīkṛtaś caurair vikrītaś cāpi mucyate /

svāmiprāṇaprado bhakta- tyāgāt tan niṣkrayād api // Yj_2.182 //

pravrajyāvasito rājño dāsa āmaraṇāntikam /

varṇānām ānulomyena dāsyaṃ na pratilomataḥ // Yj_2.183 //

kṛtaśilpo 'pi nivaset kṛtakālaṃ guror gṛhe /

antevāsī guruprāpta- bhojanas tatphalapradaḥ // Yj_2.184 //

[15. saṃvidvyatikramaprakaraṇam]

rājā kṛtvā pure sthānaṃ brāhmaṇān nyasya tatra tu /

traividyaṃ vṛttimad brūyāt svadharmaḥ pālyatām iti // Yj_2.185 //

nijadharmāvirodhena yas tu samayiko bhavet /

so 'pi yatnena saṃrakṣyo dharmo rājakṛtaś ca yaḥ // Yj_2.186 //

gaṇadravyaṃ hared yas tu saṃvidaṃ laṅghayec ca yaḥ /

sarvasvaharaṇaṃ kṛtvā taṃ rāṣṭrād vipravāsayet // Yj_2.187 //

kartavyaṃ vacanaṃ sarvaiḥ samūhahitavādinām /

yas tatra viparītaḥ syāt sa dāpyaḥ prathamaṃ damam // Yj_2.188 //

samūhakārya āyātān kṛtakāryān visarjayet /

sa dānamānasatkāraiḥ pūjayitvā mahīpatiḥ // Yj_2.189 //

samūhakāryaprahito yal labheta tad arpayet /

ekādaśaguṇaṃ dāpyo yady asau nārpayet svayam // Yj_2.190 //

dharmajñāḥ śucayo 'lubdhā bhaveyuḥ kāryacintakāḥ /

kartavyaṃ vacanaṃ teṣāṃ samūhahitavādinām // Yj_2.191 //

śreṇinaigamapākhaṇḍa- gaṇānām apy ayaṃ vidhiḥ /

bhedaṃ caiṣāṃ nṛpo rakṣet pūrvavṛttiṃ ca pālayet // Yj_2.192 //

[16. vetanādānaprakaraṇam]

gṛhītavetanaḥ karma tyajan dviguṇam āvahet /

agṛhīte samaṃ dāpyo bhṛtyai rakṣya upaskaraḥ // Yj_2.193 //

dāpyas tu daśamaṃ bhāgaṃ vāṇijyapaśusasyataḥ /

aniścitya bhṛtiṃ yas tu kārayet sa mahīkṣitā // Yj_2.194 //

deśaṃ kālaṃ ca yo 'tīyāl lābhaṃ kuryāc ca yo 'nyathā /

tatra syāt svāminaś chando 'dhikaṃ deyaṃ kṛte 'dhike // Yj_2.195 //

yo yāvat kurute karma tāvat tasya tu vetanam /

ubhayor apy asādhyaṃ cet sādhye kuryād yathāśrutam // Yj_2.196 //

arājadaivikaṃ naṣṭaṃ bhāṇḍaṃ dāpyas tu vāhakaḥ /

prasthānavighnakṛc caiva pradāpyo dviguṇāṃ bhṛtim // Yj_2.197 //

prakrānte saptamaṃ bhāgaṃ caturthaṃ pathi saṃtyajan /

bhṛtim ardhapathe sarvāṃ pradāpyas tyājako 'pi ca // Yj_2.198 //

[17. dyūtasamāhvayaprakaraṇam]

glahe śatikavṛddhes tu sabhikaḥ pañcakaṃ śatam /

gṛhṇīyād dhūrtakitavād itarād daśakaṃ śatam // Yj_2.199 //

sa samyakpālito dadyād rājñe bhāgaṃ yathākṛtam /

jitam udgrāhayej jetre dadyāt satyaṃ vacaḥ kṣamī // Yj_2.200 //

prāpte nṛpatinā bhāge prasiddhe dhūrtamaṇḍale /

jitaṃ sasabhike sthāne dāpayed anyathā na tu // Yj_2.201 //

draṣṭāro vyavahārāṇāṃ sākṣiṇaś ca ta eva hi /

rājñā sacihnaṃ nirvāsyāḥ kūṭākṣopadhidevinaḥ // Yj_2.202 //

dyūtam ekamukhaṃ kāryaṃ taskarajñānakāraṇāt /

eṣa eva vidhir jñeyaḥ prāṇidyūte samāhvaye // Yj_2.203 //

[18. vākpāruṣyaprakaraṇam]

satyāsatyānyathāstotrair nyūnāṅgendriyarogiṇām /

kṣepaṃ karoti ced daṇḍyaḥ paṇān ardhatrayodaśān // Yj_2.204 //

abhigantāsmi bhaginīṃ mātaraṃ vā taveti ha /

śapantaṃ dāpayed rājā pañcaviṃśatikaṃ damam // Yj_2.205 //

ardho 'dharmeṣu dviguṇaḥ parastrīṣūttameṣu ca /

daṇḍapraṇayanaṃ kāryaṃ varṇajātyuttarādharaiḥ // Yj_2.206 //

prātilomyāpavādeṣu dviguṇatriguṇā damāḥ /

varṇānām ānulomyena tasmād ardhārdhahānitaḥ // Yj_2.207 //

bāhugrīvānetrasakthi- vināśe vācike damaḥ /

satyas tadardhikaḥ pāda- nāsākarṇakarādiṣu // Yj_2.208 //

aśaktas tu vadann evaṃ daṇḍanīyaḥ paṇān daśa /

tathā śaktaḥ pratibhuvaṃ dāpyaḥ kṣemāya tasya tu // Yj_2.209 //

patanīyakṛte kṣepe daṇḍo madhyamasāhasaḥ /

upapātakayukte tu dāpyaḥ prathamasāhasam // Yj_2.210 //

traividyanṛpadevānāṃ kṣepa uttamasāhasaḥ /

madhyamo jātipūgānāṃ prathamo grāmadeśayoḥ // Yj_2.211 //

[19. daṇḍapāruṣyaprakaraṇam]

asākṣikahate cihnair yuktibhiś cāgamena ca /

draṣṭavyo vyavahāras tu kūṭacihnakṛto bhayāt // Yj_2.212 //

bhasmapaṅkarajaḥsparśe daṇḍo daśapaṇaḥ smṛtaḥ /

amedhyapārṣṇiniṣṭhyūta- sparśane dviguṇas tataḥ // Yj_2.213 //

sameṣv evaṃ parastrīṣu dviguṇas tūttameṣu ca /

hīneṣv ardhadamo moha- madādibhiradaṇḍanam // Yj_2.214 //

viprapīḍākaraṃ chedyam aṅgam abrāhmaṇasya tu /

udgūrṇe prathamo daṇḍaḥ saṃsparśe tu tadardhikaḥ // Yj_2.215 //

udgūrṇe hastapāde tu daśaviṃśatikau damau /

parasparaṃ tu sarveṣāṃ śastre madhyamasāhasaḥ // Yj_2.216 //

pādakeśāṃśukakarol- luñcaneṣu paṇān daśa /

pīḍākarṣāṃśukāveṣṭa- pādādhyāse śataṃ damaḥ // Yj_2.217 //

śoṇitena vinā duḥkhaṃ kurvan kāṣṭhādibhir naraḥ /

dvātriṃśataṃ paṇān daṇḍyo dviguṇaṃ darśane 'sṛjaḥ // Yj_2.218 //

karapādadato bhaṅge chedane karṇanāsayoḥ /

madhyo daṇḍo vraṇodbhede mṛtakalpahate tathā // Yj_2.219 //

ceṣṭābhojanavāgrodhe netrādipratibhedane /

kandharābāhusakthnāṃ ca bhaṅge madhyamasāhasaḥ // Yj_2.220 //

ekaṃ ghnatāṃ bahūnāṃ ca yathoktād dviguṇo damaḥ /

kalahāpahṛtaṃ deyaṃ daṇḍaś ca dviguṇas tataḥ // Yj_2.221 //

duḥkham utpādayed yas tu sa samutthānajaṃ vyayam /

dāpyo daṇḍaṃ ca yo yasmin kalahe samudāhṛtaḥ // Yj_2.222 //

abhighāte tathā chede bhede kuḍyāvapātane /

paṇān dāpyaḥ pañca daśa viṃśatiṃ tad vyayaṃ tathā // Yj_2.223 //

duḥkhotpādi gṛhe dravyaṃ kṣipan prāṇaharaṃ tathā /

ṣoḍaśādyaḥ paṇān dāpyo dvitīyo madhyamaṃ damam // Yj_2.224 //

duḥkhe ca śoṇitotpāde śākhāṅgacchedane tathā /

daṇḍaḥ kṣudrapaśūnāṃ tu dvipaṇaprabhṛtiḥ kramāt // Yj_2.225 //

liṅgasya chedane mṛtyau madhyamo mūlyam eva ca /

mahāpaśūnām eteṣu sthāneṣu dviguṇo damaḥ // Yj_2.226 //

prarohiśākhināṃ śākhā- skandhasarvavidāraṇe /

upajīvyadrumāṇāṃ ca viṃśater dviguṇo damaḥ // Yj_2.227 //

caityaśmaśānasīmāsu puṇyasthāne surālaye /

jātadrumāṇāṃ dviguṇo damo vṛkṣe ca viśrute // Yj_2.228 //

gulmagucchakṣupalatā- pratānauṣadhivīrudhām /

pūrvasmṛtād ardhadaṇḍaḥ sthāneṣūkteṣu kartane // Yj_2.229 //

[20. sāhasaprakaraṇam]

sāmānyadravyaprasabha- haraṇāt sāhasaṃ smṛtam /

tanmūlyād dviguṇo daṇḍo nihnave tu caturguṇaḥ // Yj_2.230 //

yaḥ sāhasaṃ kārayati sa dāpyo dviguṇaṃ damam /

yaś caivam uktvāhaṃ dātā kārayet sa caturguṇam // Yj_2.231 //

arghyākṣepātikramakṛd bhrātṛbhāryāprahārakaḥ /

saṃdiṣṭasyāpradātā ca samudragṛhabhedakṛt // Yj_2.232 //

sāmantakulikādīnām apakārasya kārakaḥ /

pañcāśatpaṇiko daṇḍa eṣām iti viniścayaḥ // Yj_2.233 //

svacchandavidhavāgāmī vikruṣṭe 'nabhidhāvakaḥ /

akāraṇe ca vikroṣṭā caṇḍālaś cottamān spṛśet // Yj_2.234 //

śūdrapravrajitānāṃ ca daive pitrye ca bhojakaḥ /

ayuktaṃ śapathaṃ kurvann ayogyo yogyakarmakṛt // Yj_2.235 //

vṛṣakṣudrapaśūnāṃ ca puṃstvasya pratighātakṛt /

sādhāraṇasyāpalāpī dāsīgarbhavināśakṛt // Yj_2.236 //

pitṛputrasvasṛbhātṛ- daṃpatyācāryaśiṣyakāḥ /

eṣām apatitānyonya- tyāgī ca śatadaṇḍabhāk // Yj_2.237 //

vasānastrīn paṇān daṇḍyo nejakas tu parāṃśukam /

vikrayāvakrayādhānay āciteṣu paṇān daśa // Yj_2.238 //

pitāputravirodhe tu sākṣiṇāṃ tripaṇo damaḥ /

antare ca tayor yaḥ syāt tasyāpy aṣṭaguṇo damaḥ // Yj_2.239 //

tulāśāsanamānānāṃ kūṭakṛnnāṇakasya ca /

ebhiś ca vyavahartā yaḥ sa dāpyo damam uttamam // Yj_2.240 //

akūṭaṃ kūṭakaṃ brūte kūṭaṃ yaś cāpy akūṭakam /

sa nāṇakaparīkṣī tu dāpya uttamasāhasam // Yj_2.241 //

bhiṣaṅ mithyācaran daṇḍyas tiryakṣu prathamaṃ damam /

mānuṣe madhyamaṃ rāja- puruṣeṣūttamaṃ damam // Yj_2.242 //

abandhyaṃ yaś ca badhnāti baddhaṃ yaś ca pramuñcati /

aprāptavyavahāraṃ ca sa dāpyo damam uttamam // Yj_2.243 //

mānena tulayā vāpi yo 'ṃśam aṣṭamakaṃ haret /

daṇḍaṃ sa dāpyo dviśataṃ vṛddhau hānau ca kalpitam // Yj_2.244 //

bheṣajasnehalavaṇa- gandhadhānyaguḍādiṣu /

paṇyeṣu prakṣipan hīnaṃ paṇān dāpyas tu ṣoḍaśa // Yj_2.245 //

mṛccarmamaṇisūtrāyaḥ- kāṣṭhavalkalavāsasām /

ajātau jātikaraṇe vikreyāṣṭaguṇo damaḥ // Yj_2.246 //

samudgaparivartaṃ ca sārabhāṇḍaṃ ca kṛtrimam /

ādhānaṃ vikrayaṃ vāpi nayato daṇḍakalpanā // Yj_2.247 //

bhinne paṇe ca pañcāśat- paṇe tu śatam ucyate /

dvipaṇe dviśato daṇḍo mūlyavṛddhau ca vṛddhimān // Yj_2.248 //

saṃbhūya kurvatām arghaṃ saṃbādhaṃ kāruśilpinām /

arghasya hrāsaṃ vṛddhiṃ vā jānato dama uttamaḥ // Yj_2.249 //

saṃbhūya vaṇijāṃ paṇyam anargheṇoparundhatām /

vikrīṇatāṃ vā vihito daṇḍa uttamasāhasaḥ // Yj_2.250 //

rājani sthāpyate yo 'rghaḥ pratyahaṃ tena vikrayaḥ /

krayo vā niḥsravas tasmād vaṇijāṃ lābhakṛt smṛtaḥ // Yj_2.251 //

svadeśapaṇye tu śataṃ vaṇig gṛhṇīta pañcakam /

daśakaṃ pāradeśye tu yaḥ sadyaḥ krayavikrayī // Yj_2.252 //

paṇyasyopari saṃsthāpya vyayaṃ paṇyasamudbhavam /

argho 'nugrahakṛt kāryaḥ kretur vikretur eva ca // Yj_2.253 //

[21. vikrīyāsaṃpradānaprakaraṇam]

gṛhītamūlyaṃ yaḥ paṇyaṃ kretur naiva prayacchati /

sodayaṃ tasya dāpyo 'sau diglābhaṃ vā digāgate // Yj_2.254 //

vikrītam api vikreyaṃ pūrvakretary agṛhṇati /

hāniś cet kretṛdoṣeṇa kretur eva hi sā bhavet // Yj_2.255 //

rājadaivopaghātena paṇye doṣam upāgate /

hānir vikretur evāsau yācitasyāprayacchataḥ // Yj_2.256 //

anyahaste ca vikrīya duṣṭaṃ vāduṣṭavad yadi /

vikrīṇīte damas tatra mūlyāt tu dviguṇo bhavet // Yj_2.257 //

kṣayaṃ vṛddhiṃ ca vaṇijā paṇyānām avijānatā /

krītvā nānuśayaḥ kāryaḥ kurvan ṣaḍbhāgadaṇḍabhāk // Yj_2.258 //

[22 saṃbhūyasamutthānaprakaraṇam]

samavāyena vaṇijāṃ lābhārthaṃ karma kurvatām /

lābhālābhau yathādravyaṃ yathā vā saṃvidā kṛtau // Yj_2.259 //

pratiṣiddham anādiṣṭaṃ pramādād yac ca nāśitam /

sa tad dadyād viplavāc ca rakṣitād daśamāṃśabhāk // Yj_2.260 //

arghaprakṣepaṇād viṃśaṃ bhāgaṃ śulkaṃ nṛpo haret /

vyāsiddhaṃ rājayogyaṃ ca vikrītaṃ rājagāmi tat // Yj_2.261 //

mithyā vadan parīmāṇaṃ śulkasthānād apāsaran /

dāpyas tv aṣṭaguṇaṃ yaś ca savyājakrayavikrayī // Yj_2.262 //

tarikaḥ sthalajaṃ śulkaṃ gṛhṇan dāpyaḥ paṇān daśa /

brāhmaṇaprātiveśyānām etad evānimantraṇe // Yj_2.263 //

deśāntaragate prete dravyaṃ dāyādabāndhavāḥ /

jñātayo vā hareyus tad- āgatās tair vinā nṛpaḥ // Yj_2.264 //

jihmaṃ tyajeyur nirlābham aśakto 'nyena kārayet /

anena vidhir ākhyāta ṛtvikkarṣakakarmiṇām // Yj_2.265 //

[23 steyaprakaraṇam]

grāhakair gṛhyate cauro loptreṇātha padena vā /

pūrvakarmāparādhī ca tathā cāśuddhavāsakaḥ // Yj_2.266 //

anye 'pi śaṅkayā grāhyā jātināmādinihnavaiḥ /

dyūtastrīpānasaktāś ca śuṣkabhinnamukhasvarāḥ // Yj_2.267 //

paradravyagṛhāṇāṃ ca pṛcchakā gūḍhacāriṇaḥ /

nirāyā vyayavantaś ca vinaṣṭadravyavikrayāḥ // Yj_2.268 //

gṛhītaḥ śaṅkayā caurye nātmānaṃ ced viśodhayet /

dāpayitvā hṛtaṃ dravyaṃ cauradaṇḍena daṇḍayet // Yj_2.269 //

cauraṃ pradāpyāpahṛtaṃ ghātayed vividhair vadhaiḥ /

sacihnaṃ brāhmaṇaṃ kṛtvā svarāṣṭrād vipravāsayet // Yj_2.270 //

ghātite 'pahṛte doṣo grāmabhartur anirgate /

vivītabhartus tu pathi cauroddhartur avītake // Yj_2.271 //

svasīṃni dadyād grāmas tu padaṃ vā yatra gacchati /

pañcagrāmī bahiḥ krośād daśagrāmy atha vā punaḥ // Yj_2.272 //

bandigrāhāṃs tathā vāji- kuñjarāṇāṃ ca hāriṇaḥ /

prasahyaghātinaś caiva śūlān āropayen narān // Yj_2.273 //

utkṣepakagranthibhedau karasaṃdaṃśahīnakau /

kāryau dvitīyāparādhe karapādaikahīnakau // Yj_2.274 //

kṣudramadhyamahādravya- haraṇe sārato damaḥ /

deśakālavayaḥśakti saṃcintyaṃ daṇḍakarmaṇi // Yj_2.275 //

bhaktāvakāśāgnyudaka- mantropakaraṇavyayān /

dattvā caurasya vā hantur jānato dama uttamaḥ // Yj_2.276 //

śastrāvapāte garbhasya pātane cottamo damaḥ /

uttamo vādhamo vāpi puruṣastrīpramāpaṇe // Yj_2.277 //

vipraduṣṭāṃ striyaṃ caiva puruṣaghnīm agarbhiṇīm /

setubhedakarīṃ cāpsu śilāṃ baddhvā praveśayet // Yj_2.278 //

viṣāgnidāṃ patiguru- nijāpatyapramāpaṇīm /

vikarṇakaranāsauṣṭhīṃ kṛtvā gobhiḥ pramāpayet // Yj_2.279 //

avijñātahatasyāśu kalahaṃ sutabāndhavāḥ /

praṣṭavyā yoṣitaś cāsya parapuṃsi ratāḥ pṛthak // Yj_2.280 //

strīdravyavṛttikāmo vā kena vāyaṃ gataḥ saha /

mṛtyudeśasamāsannaṃ pṛcched vāpi janaṃ śanaiḥ // Yj_2.281 //

kṣetraveśmavanagrāma- vivītakhaladāhakāḥ /

rājapatnyabhigāmī ca dagdhavyās tu kaṭāgninā // Yj_2.282 //

[24 strīsaṃgrahaṇaprakaraṇam]

pumān saṃgrahaṇe grāhyaḥ keśākeśi parastriyā /

sadyo vā kāmajaiś cihnaiḥ pratipattau dvayos tathā // Yj_2.283 //

nīvīstanaprāvaraṇa- sakthikeśāvamarśanam /

adeśakālasaṃbhāṣaṃ sahaikāsanam eva ca // Yj_2.284 //

strī niṣedhe śataṃ dadyād dviśataṃ tu damaṃ pumān /

pratiṣedhe tayor daṇḍo yathā saṃgrahaṇe tathā // Yj_2.285 //

sajātāv uttamo daṇḍa ānulomye tu madhyamaḥ /

prātilomye vadhaḥ puṃso nāryāḥ karṇādikartanam // Yj_2.286 //

alaṃkṛtāṃ haran kanyām uttamaṃ hy anyathādhamam /

daṇḍaṃ dadyāt savarṇāsu prātilomye vadhaḥ smṛtaḥ // Yj_2.287 //

sakāmāsv anulomāsu na doṣas tv anyathā damaḥ /

dūṣaṇe tu karaccheda uttamāyāṃ vadhas tathā // Yj_2.288 //

śataṃ strīdūṣaṇe dadyād dve tu mithyābhiśaṃsane /

paśūn gacchan śataṃ dāpyo hīnāṃ strīṃ gāṃ ca madhyamam // Yj_2.289 //

avaruddhāsu dāsīsu bhujiṣyāsu tathaiva ca /

gamyāsv api pumān dāpyaḥ pañcāśat paṇikaṃ damam // Yj_2.290 //

prasahya dāsyabhigame daṇḍo daśapaṇaḥ smṛtaḥ /

bahūnāṃ yady akāmāsau caturviṃśatikaḥ pṛthak // Yj_2.291 //

gṛhītavetanā veśyā necchantī dviguṇaṃ vahet /

agṛhīte samaṃ dāpyaḥ pumān apy evam eva hi // Yj_2.292 //

ayonau gacchato yoṣāṃ puruṣaṃ vābhimehataḥ /

caturviṃśatiko daṇḍas tathā pravrajitāgame // Yj_2.293 //

antyābhigamane tv aṅkyaḥ kubandhena pravāsayet /

śūdras tathāntya eva syād antyasyāryāgame vadhaḥ // Yj_2.294 //

[25 prakīrṇakaprakaraṇam]

ūnaṃ vābhyadhikaṃ vāpi likhed yo rājaśāsanam /

pāradārikacauraṃ vā muñcato daṇḍa uttamaḥ // Yj_2.295 //

abhakṣyeṇa dvijaṃ dūṣyo daṇḍya uttamasāhasam /

madhyamaṃ kṣatriyaṃ vaiśyaṃ prathamaṃ śūdram ardhikam // Yj_2.296 //

kūṭasvarṇavyavahārī vimāṃsasya ca vikrayī /

tryaṅgahīnas tu kartavyo dāpyaś cottamasāhasam // Yj_2.297 //

catuṣpādakṛto doṣo nāpehīti prajalpataḥ /

kāṣṭhaloṣṭeṣupāṣāṇa- bāhuyugyakṛtas tathā // Yj_2.298 //

chinnanasyena yānena tathā bhagnayugādinā /

paścāc caivāpasaratā hiṃsane svāmy adoṣabhāk // Yj_2.299 //

śakto 'py amokṣayan svāmī daṃṣṭriṇāṃ śṛṅgiṇāṃ tathā /

prathamaṃ sāhasaṃ dadyād vikruṣṭe dviguṇaṃ tathā // Yj_2.300 //

jāraṃ caurety abhivadan dāpyaḥ pañcaśataṃ damam /

upajīvya dhanaṃ muñcaṃs tad evāṣṭaguṇīkṛtam // Yj_2.301 //

rājño 'niṣṭapravaktāraṃ tasyaivākrośakāriṇam /

tanmantrasya ca bhettāraṃ chittvā jihvāṃ pravāsayet // Yj_2.302 //

mṛtāṅgalagnavikretur guros tāḍayitus tathā /

rājayānāsanāroḍhur daṇḍa uttamasāhasaḥ // Yj_2.303 //

dvinetrabhedino rāja- dviṣṭādeśakṛtas tathā /

vipratvena ca śūdrasya jīvato 'ṣṭaśato damaḥ // Yj_2.304 //

durdṛṣṭāṃs tu punar dṛṣṭvā vyavahārān nṛpeṇa tu /

sabhyāḥ sajayino daṇḍyā vivādād dviguṇaṃ damam // Yj_2.305 //

yo manyetājito 'smīti nyāyenāpi parājitaḥ /

tam āyāntaṃ punar jitvā dāpayed dviguṇaṃ damam // Yj_2.306 //

rājñānyāyena yo daṇḍo gṛhīto varuṇāya tam /

nivedya dadyād viprebhyaḥ svayaṃ triṃśadguṇīkṛtam // Yj_2.307 //