Chapter 1
Ancient Viṣṇu SanskritVi_1
brahmarātryāṃ vyatītāyāṃ prabuddhe padmasaṃbhave /
viṣṇuḥ sisṛkṣur bhūtāni jñātvā bhūmiṃ jalānugām || Vi_1.1 ||
jalakrīḍāruci śubhaṃ kalpādhiṣu yathā purā /
vārāham āsthito rūpam ujjahāra vasuṃdharām || Vi_1.2 ||
vedapādo yūpadaṃṣṭraḥ kratudantaś citīmukhaḥ /
agnijihvo darbharomā brahmaśīrṣo mahātapāḥ || Vi_1.3 ||
ahorātrekṣaṇo divyo vedāṅgaśrutibhūṣaṇaḥ /
ājyanāsaḥ sruvatuṇḍaḥ sāmaghoṣasvano mahān || Vi_1.4 ||
dharmasatyamayaḥ śrīmān kramavikramasatkṛtaḥ /
prāyaścittamahāghoṇaḥ paśujānur mahākṛtiḥ || Vi_1.5 ||
udgātrāntro homaliṅgo bījauṣadhimahāphalaḥ /
vedyantarātmā mantrasphig- vikṛtaḥ somaśoṇitaḥ || Vi_1.6 ||
vediskandho havir gandho havyakavyādivegavān /
prāgvaṃṣakāyo dyutimān nānādīkṣābhir anvitaḥ || Vi_1.7 ||
dakṣiṇāhṛdayo yoga mahāmantramayo mahān /
upākarmoṣṭharuciraḥ pravargyāvartabhūṣaṇaḥ || Vi_1.8 ||
nānācchandogatipatho guhyopaniṣadāsanaḥ /
chāyāpatnīsahāyo vai maṇiśṛṅga ivoditaḥ || Vi_1.9 ||
mahīṃ sāgaraparyantāṃ saśailavanakānanāṃ /
ekārṇavajalabhraṣṭām ekārṇavagataḥ prabhuḥ || Vi_1.10 ||
daṃṣṭrāgreṇa samuddhṛtya lokānāṃ hitakāmyayā /
ādidevo mahāyogī cakāra jagatīṃ punaḥ || Vi_1.11 ||
evaṃ yajñavarāheṇa bhūtvā bhūtahitārthinā /
uddhṛtā pṛthivī devī rasātalagatā purā || Vi_1.12 ||
uddhṛtya niścale sthāne sthāpayitvā tathā svake /
yathāsthānaṃ vibhajyāpas tadgatā madhusūdanaḥ || Vi_1.13 ||
sāmudryaś ca samudreṣu nādeyīś ca nadīṣu ca /
palvaleṣu ca pālvalyaḥ saraḥsu ca sarobhavāḥ || Vi_1.14 ||
pātālasaptakaṃ cakre lokānāṃ saptakaṃ tathā /
dvīpānām udadhīnāṃ ca sthānāni vividhāni ca || Vi_1.15 ||
sthānapālān lokapālān nadīḥ śailavanaspatīn /
ṛṣīṃś ca sapta dharmajñān vedān sānṅān surāsurān || Vi_1.16 ||
piśācoragagandharva yakṣarākṣasamānuṣān /
paśupakṣimṛgādyāṃś ca bhūtagrāmaṃ caturvidham /
meghendracāpaśampādyān yajñāṃś ca vividhāṃs tathā || Vi_1.17 ||
evaṃ varāho bhagavān kṛtvedaṃ sacarācaram /
jagaj jagāma lokānām avijñātāṃ tadā gatim || Vi_1.18 ||
avijñātāṃ gatiṃ yāte devadeve janārdane /
vasudhā cintayām āsa kā dhṛtir me bhaviṣyati || Vi_1.19 ||
pṛcchāmi kaśyapaṃ gatvā sa me vakṣyaty asaṃśayam /
madīyāṃ vahate cintāṃ nityam eva mahāmuniḥ || Vi_1.20 ||
evaṃ sā niścayaṃ kṛtvā devī strīrūpadhāriṇī /
jagāma kaśyapaṃ draṣṭuṃ dṛṣṭavāṃs tāṃ ca kaśyapaḥ || Vi_1.21 ||
nīlapaṅkajapatrākṣīṃ śāradendunibhānanām /
alisaṃghālakāṃ śubhrāṃ bandhujīvādharāṃ śubhām || Vi_1.22 ||
subhrūṃ susūkṣmadaśanāṃ cārunāsāṃ natabhruvam /
kambukaṇṭhīṃ saṃhatorūṃ pīnorujaghanasthalām || Vi_1.23 ||
virejatuḥ stanau yasyāḥ samau pīnau nirantarau /
śakrebhakumbhasaṃkāśau śātakumbhasamadyutī || Vi_1.24 ||
mṛṇālakomalau bāhū karau kisalayopamau /
rukmastambhanibhāv ūrū gūḍhe śliṣṭe ca jānunī || Vi_1.25 ||
jaṅghe virome susame pādāv atimanoramau /
jaghanaṃ ca ghanaṃ madhyaṃ yathā kesariṇaḥ śiśoḥ || Vi_1.26 ||
prabhāyutā nakhās tāmrā rūpaṃ sarvamanoharam /
kurvāṇāṃ vīkṣitair nityaṃ nīlotpalayutā diśaḥ || Vi_1.27 ||
kurvāṇāṃ prabhayā devīṃ tathā vitimirā diśaḥ /
susūkṣmaśuklavasanāṃ ratnottamavibhūṣitāṃ || Vi_1.28 ||
padanyāsair vasumatīṃ sapadmām iva kurvatīṃ /
rūpayauvanasaṃpannāṃ vinītavad upasthitām || Vi_1.29 ||
samīpam āgatāṃ dṛṣṭvā pūjayitvātha kaśyapaḥ /
uvāca tāṃ varārohe vijñātaṃ hṛdgataṃ mayā || Vi_1.30 ||
dhare tava viśālākṣi gaccha devi janārdanam /
sa te vakṣyaty aśeṣeṇa bhāvinī te yathā dhṛtiḥ || Vi_1.31 ||
kṣīrode vasatis tasya mayā jñātā śubhānane /
dhyānayogena cārvaṅgi tvadarthaṃ tatprasādataḥ || Vi_1.32 ||
ity evam uktā saṃpūjya kaśyapaṃ vasudhā tataḥ /
prayayau keśavaṃ draṣṭuṃ kṣīrodam atha sāgaram || Vi_1.33 ||
sā dadarśāmṛtanidhiṃ candraraśmimanoharam /
pavanakṣobhasaṃjāta- vīcīśatasamākulam || Vi_1.34 ||
himavacchatasaṃkāśaṃ bhūmaṇḍalam ivāparam /
vīcīhastaiḥ pracalitair āhvayānam iva kṣitim || Vi_1.35 ||
tair eva śuklatāṃ candre vidadhānam ivāniśam /
antarasthena hariṇā vigatāśeṣakalmaṣam || Vi_1.36 ||
yasmāt tasmād dhārayantaṃ suśuklāṃ tanum ūrjitām /
pāṇḍuraṃ khagamāgamyam adhobhuvanavartinam || Vi_1.37 ||
indranīlakaḍārāḍhyaṃ viparītam ivāmbaram /
phalāvalīsamudbhūta- vanasaṃgham ivācitam || Vi_1.38 ||
nirmokam iva śeṣāher vistīrṇāntam atīva hi /
taṃ dṛṣṭvā tatra madhyasthaṃ daḍṛśe keśavālayam || Vi_1.39 ||
anirdeśyaparīmāṇam anirdeśyarddhisaṃyutam /
śeṣaparyaṅkagaṃ tasmin dadarśa madhusūdanam || Vi_1.40 ||
śeṣāhiphaṇaratnāṃśu durvibhāvyamukhāmbujam /
śaśāṅkaśatasaṃkāśaṃ sūryāyutasamaprabham || Vi_1.41 ||
pītavāsasamakṣobhyaṃ sarvaratnavibhūṣitam [savaratna] /
mukuṭenārkavarṇena kuṇḍalābhyāṃ virājitam || Vi_1.42 ||
saṃvāhyamānāṅghriyugaṃ lakṣmyā karatalaiḥ śubhaiḥ /
śarīradhāribhiḥ śastraiḥ sevyamānaṃ samantataḥ || Vi_1.43 ||
taṃ dṛṣṭvā puṇḍarīkākṣaṃ vavande madhusūdanam /
jānubhyām avaniṃ gatvā vijñāpayati cāpy atha || Vi_1.44 ||
uddhṛtāhaṃ tvayā deva rasātalatalaṃ gatā /
svasthāne sthāpitā viṣṇo lokānāṃ hitakāmyayā || Vi_1.45 ||
tatrādhunā hi deveśa kā dhṛtir me bhaviṣyati /
evam uktas tayā devyā devo vacanam abravīt || Vi_1.46 ||
varṇāśramācāraratāḥ santaḥ śāstraikatatparāḥ /
tvāṃ dhare dhārayiṣyanti teṣāṃ tvadbhāra āhitaḥ || Vi_1.47 ||
evam uktā vasumatī devadevam abhāṣata /
varṇānām āśramāṇāṃ ca dharmān vada sanātana || Vi_1.48 ||
tvatto 'ham śrotum icchāmi tvaṃ hi me paramā gatiḥ /
namas te devadeveśa devāribalasūdana || Vi_1.49 ||
nārāyaṇa jagannātha śaṅkhacakragadādhara /
padmanābha hṛṣīkeśa mahābalaparākrama || Vi_1.50 ||
atīndriya suduṣpāra deva śārṅgadhanurdhara /
varāha bhīma govinda purāṇa puruṣottama || Vi_1.51 ||
hiraṇyakeśa viśvākṣa yajñamūrte nirañjana /
kṣetrakṣetrajñadeveśa salilārṇavaśāyaka || Vi_1.52 ||
mantra mantravahācintya vedavedāṅgavigraha /
jagato 'sya samagrasya sṛṣṭisaṃhārakāraka || Vi_1.53 ||
dharmādharmajña dharmāṅga dharmayone varaprada /
viṣvaksenāmṛta vyoma madhukaiṭabhasūdana || Vi_1.54 ||
bṛhatāṃ bṛṃhaṇājñeya sarva sarvābhayaprada /
vareṇyānagha jīmūta jagannirmāṇakāraka || Vi_1.55 ||
āpyāyana apāṃ sthāna caitanyādhāra niṣkriya /
saptaśīrṣādhvaraguro purāṇapuruṣottama || Vi_1.56 ||
dhruvākṣara susūkṣmeśa bhaktavatsala pāvana /
tvaṃ gatiḥ sarvadevānāṃ tvaṃ gatir brahmavādinām || Vi_1.57 ||
tathā viditavedyānāṃ gatis tvaṃ puruṣottama /
prapannāsmi jagannātha dhruvaṃ vācaspatiṃ prabhum || Vi_1.58 ||
subrahmaṇyam anādhṛṣyaṃ vasuṣeṇaṃ vasupradam /
mahāyogabalopetaṃ pṛśnigarbhaṃ dhṛtārciṣam || Vi_1.59 ||
vāsudevaṃ mahātmānaṃ puṇḍarīkākṣaṃ acyutam /
surāsuraguruṃ devaṃ vibhuṃ bhūtamaheśvaram || Vi_1.60 ||
ekavyūhaṃ caturbāhuṃ jagatkāraṇakāraṇam /
brūhi me bhagavan dharmāṃś cāturvarṇyasya śāśvatān || Vi_1.61 ||
āśramācārasaṃyuktān sarahasyān sasaṃgrahān /
evam uktas tu deveśaḥ kṣoṇyā kṣoṇīm abhāṣata || Vi_1.62 ||
śṛṇu devi dhare dharmāṃś cāturvarṇyasya śāśvatān /
āśramācārasaṃyuktān sarahasyān sasaṃgrahān || Vi_1.63 ||
ye tu tvāṃ dhārayiṣyanti santas teṣāṃ parāyaṇān /
niṣaṇṇā bhava vāmoru kāñcane 'smin varāsane || Vi_1.64 ||
sukhāsīnā nibodha tvaṃ dharmān nigadato mama /
śuśruve vaiṣṇavān dharmān sukhāsīnā dharā tadā || Vi_1.65 ||