Chapter 1

manum ekāgram āsīnam abhigamya maharṣayaḥ /

pratipūjya yathānyāyam idaṃ vacanam abruvan // Mn_1.1 //

bhagavan sarvavarṇānāṃ yathāvad anupūrvaśaḥ /

antaraprabhavānāṃ ca dharmān no vaktum arhasi // Mn_1.2 //

tvam eko hy asya sarvasya vidhānasya svayaṃbhuvaḥ /

acintyasyāprameyasya kāryatattvārthavit prabho // Mn_1.3 //

sa taiḥ pṛṣṭas tathā samyag amitaujā mahātmabhiḥ /

pratyuvācārcya tān sarvān maharṣīñ śrūyatām iti // Mn_1.4 //

āsīd idaṃ tamobhūtam aprajñātam alakṣaṇam /

apratarkyam avijñeyaṃ prasuptam iva sarvataḥ // Mn_1.5 //

tataḥ svayaṃbhūr bhagavān avyakto vyañjayann idam /

mahābhūtādi vṛttaujāḥ prādur āsīt tamonudaḥ // Mn_1.6 //

yo 'sāv atīndriyagrāhyaḥ sūkṣmo 'vyaktaḥ sanātanaḥ /

sarvabhūtamayo 'cintyaḥ sa eva svayam udbabhau // Mn_1.7 //

so 'bhidhyāya śarīrāt svāt sisṛkṣur vividhāḥ prajāḥ /

apa eva sasarjādau tāsu vīryam avāsṛjat // Mn_1.8 //

tad aṇḍam abhavad dhaimaṃ sahasrāṃśusamaprabham /

tasmiñ jajñe svayaṃ brahmā sarvalokapitāmahaḥ // Mn_1.9 //

āpo narā iti proktā āpo vai narasūnavaḥ /

tā yad asyāyanaṃ pūrvaṃ tena nārāyaṇaḥ smṛtaḥ // Mn_1.10 //

yat tat kāraṇam avyaktaṃ nityaṃ sadasadātmakaṃ /

tadvisṛṣṭaḥ sa puruṣo loke brahmeti kīrtyate // Mn_1.11 //

tasminn aṇḍe sa bhagavān uṣitvā parivatsaram /

svayam evātmano dhyānāt tad aṇḍam akarod dvidhā // Mn_1.12 //

tābhyāṃ sa śakalābhyāṃ ca divaṃ bhūmiṃ ca nirmame /

madhye vyoma diśaś cāṣṭāv apāṃ sthānaṃ ca śāśvataṃ // Mn_1.13 //

udbabarhātmanaś caiva manaḥ sadasadātmakam /

manasaś cāpy ahaṃkāram abhimantāram īśvaram // Mn_1.14 //

mahāntam eva cātmānaṃ sarvāṇi triguṇāni ca /

viṣayāṇāṃ grahītṝṇi śanaiḥ pañcendriyāṇi ca // Mn_1.15 //

teṣāṃ tv avayavān sūkṣmān ṣaṇṇām apy amitaujasām /

saṃniveśyātmamātrāsu sarvabhūtāni nirmame // Mn_1.16 //

yan mūrtyavayavāḥ sūkṣmās tānīmāny āśrayanti ṣaṭ /

tasmāc charīram ity āhus tasya mūrtiṃ manīṣiṇaḥ // Mn_1.17 //

tad āviśanti bhūtāni mahānti saha karmabhiḥ /

manaś cāvayavaiḥ sūkṣmaiḥ sarvabhūtakṛd avyayam // Mn_1.18 //

teṣām idaṃ tu saptānāṃ puruṣāṇāṃ mahaujasām /

sūkṣmābhyo mūrtimātrābhyaḥ saṃbhavaty avyayād vyayam // Mn_1.19 //

ādyādyasya guṇaṃ tv eṣām avāpnoti paraḥ paraḥ /

yo yo yāvatithaś caiṣāṃ sa sa tāvad guṇaḥ smṛtaḥ // Mn_1.20 //

sarveṣāṃ tu sa nāmāni karmāṇi ca pṛthak pṛthak /

vedaśabdebhya evādau pṛthak saṃsthāś ca nirmame // Mn_1.21 //

karmātmanāṃ ca devānāṃ so 'sṛjat prāṇināṃ prabhuḥ /

sādhyānāṃ ca gaṇaṃ sūkṣmaṃ yajñaṃ caiva sanātanam // Mn_1.22 //

agnivāyuravibhyas tu trayaṃ brahma sanātanam /

dudoha yajñasiddhyartham ṛgyajuḥsāmalakṣaṇam // Mn_1.23 //

kālaṃ kālavibhaktīś ca nakṣatrāṇi grahāṃs tathā /

saritaḥ sāgarāñ śailān samāni viṣamāni ca // Mn_1.24 //

tapo vācaṃ ratiṃ caiva kāmaṃ ca krodham eva ca /

sṛṣṭiṃ sasarja caivemāṃ sraṣṭum icchann imāḥ prajāḥ // Mn_1.25 //

karmaṇāṃ ca vivekārthaṃ dharmādharmau vyavecayat /

dvandvair ayojayac cemāḥ sukhaduḥkhādibhiḥ prajāḥ // Mn_1.26 //

aṇvyo mātrā vināśinyo daśārdhānāṃ tu yāḥ smṛtāḥ /

tābhiḥ sārdham idaṃ sarvaṃ saṃbhavaty anupūrvaśaḥ // Mn_1.27 //

yaṃ tu karmaṇi yasmin sa nyayuṅkta prathamaṃ prabhuḥ /

sa tad eva svayaṃ bheje sṛjyamānaḥ punaḥ punaḥ // Mn_1.28 //

hiṃsrāhiṃsre mṛdukrūre dharmādharmāv ṛtānṛte /

yad yasya so 'dadhāt sarge tat tasya svayam āviśat // Mn_1.29 //

yathā rtuliṅgāny ṛtavaḥ svayam eva rtuparyaye /

svāni svāny abhipadyante tathā karmāṇi dehinaḥ // Mn_1.30 //

lokānāṃ tu vivṛddhyarthaṃ mukhabāhūrupādataḥ /

brāhmaṇaṃ kṣatriyaṃ vaiśyaṃ śūdraṃ ca niravartayat // Mn_1.31 //

dvidhā kṛtvātmano deham ardhena puruṣo 'bhavat /

ardhena nārī tasyāṃ sa virājam asṛjat prabhuḥ // Mn_1.32 //

tapas taptvāsṛjad yaṃ tu sa svayaṃ puruṣo virāṭ /

taṃ māṃ vittāsya sarvasya sraṣṭāraṃ dvijasattamāḥ // Mn_1.33 //

ahaṃ prajāḥ sisṛkṣus tu tapas taptvā suduścaram /

patīn prajānām asṛjaṃ maharṣīn ādito daśa // Mn_1.34 //

marīcim atryaṅgirasau pulastyaṃ pulahaṃ kratum /

pracetasaṃ vasiṣṭhaṃ ca bhṛguṃ nāradam eva ca // Mn_1.35 //

ete manūṃs tu saptān yān asṛjan bhūritejasaḥ /

devān devanikāyāṃś ca maharṣīṃś cāmitaujasaḥ // Mn_1.36 //

yakṣarakṣaḥpiśācāṃś ca gandharvāpsaraso 'surān /

nāgān sarpān suparṇāṃś ca pitṝṇāṃś ca pṛthaggaṇam // Mn_1.37 //

vidyuto 'śanimeghāṃś ca rohitendradhanūṃṣi ca /

ulkānirghātaketūṃś ca jyotīṃṣy uccāvacāni ca // Mn_1.38 //

kinnarān vānarān matsyān vividhāṃś ca vihaṅgamān /

paśūn mṛgān manuṣyāṃś ca vyālāṃś cobhayatodataḥ // Mn_1.39 //

kṛmikīṭapataṅgāṃś ca yūkāmakṣikamatkuṇam /

sarvaṃ ca daṃśamaśakaṃ sthāvaraṃ ca pṛthagvidham // Mn_1.40 //

evam etair idaṃ sarvaṃ manniyogān mahātmabhiḥ /

yathākarma tapoyogāt sṛṣṭaṃ sthāvarajaṅgamam // Mn_1.41 //

yeṣāṃ tu yādṛṣaṃ karma bhūtānām iha kīrtitam /

tat tathā vo 'bhidhāsyāmi kramayogaṃ ca janmani // Mn_1.42 //

paśavaś ca mṛgāś caiva vyālāś cobhayatodataḥ /

rakṣāṃsi ca piśācāś ca manuṣyāś ca jarāyujāḥ // Mn_1.43 //

aṇḍājāḥ pakṣiṇaḥ sarpā nakrā matsyāś ca kacchapāḥ /

yāni caivaM: prakārāṇi sthalajāny audakāni ca // Mn_1.44 //

svedajaṃ daṃśamaśakaṃ yūkāmakṣikamatkuṇam /

ūṣmaṇaś copajāyante yac cānyat kiṃ cid īdṛṣam // Mn_1.45 //

udbhijjāḥ sthāvarāḥ sarve bījakāṇḍaprarohiṇaḥ /

oṣadhyaḥ phalapākāntā bahupuṣpaphalopagāḥ // Mn_1.46 //

apuṣpāḥ phalavanto ye te vanaspatayaḥ smṛtāḥ /

puṣpiṇaḥ phalinaś caiva vṛkṣās tūbhayataḥ smṛtāḥ // Mn_1.47 //

gucchagulmaṃ tu vividhaṃ tathaiva tṛṇajātayaḥ /

bījakāṇḍaruhāṇy eva pratānā vallya eva ca // Mn_1.48 //

tamasā bahurūpeṇa veṣṭitāḥ karmahetunā /

antaḥsaṃjñā bhavanty ete sukhaduḥkhasamanvitāḥ // Mn_1.49 //

etadantās tu gatayo brahmādyāḥ samudāhṛtāḥ /

ghore 'smin bhūtasaṃsāre nityaṃ satatayāyini // Mn_1.50 //

evaṃ sarvaṃ sa sṛṣṭvedaṃ māṃ cācintyaparākramaḥ /

ātmany antardadhe bhūyaḥ kālaṃ kālena pīḍayan // Mn_1.51 //

yadā sa devo jāgarti tad evaṃ ceṣṭate jagat /

yadā svapiti śāntātmā tadā sarvaṃ nimīlati // Mn_1.52 //

tasmin svapiti tu svasthe karmātmānaḥ śarīriṇaḥ /

svakarmabhyo nivartante manaś ca glānim ṛcchati // Mn_1.53 //

yugapat tu pralīyante yadā tasmin mahātmani /

tadāyaṃ sarvabhūtātmā sukhaṃ svapiti nirvṛtaḥ // Mn_1.54 //

tamo 'yaṃ tu samāśritya ciraṃ tiṣṭhati sendriyaḥ /

na ca svaṃ kurute karma tadotkrāmati mūrtitaḥ // Mn_1.55 //

yadāṇumātriko bhūtvā bījaṃ sthāsnu cariṣṇu ca /

samāviśati saṃsṛṣṭas tadā mūrtiṃ vimuñcati // Mn_1.56 //

evaṃ sa jāgratsvapnābhyām idaṃ sarvaṃ carācaram /

saṃjīvayati cājasraṃ pramāpayati cāvyayaḥ // Mn_1.57 //

idaṃ śāstraṃ tu kṛtvāsau mām eva svayam āditaḥ /

vidhivad grāhayām āsa marīcyādīṃs tv ahaṃ munīn // Mn_1.58 //

etad vo 'yaṃ bhṛguḥ śāstraṃ śrāvayiṣyaty aśesataḥ /

etad dhi matto 'dhijage sarvam eṣo 'khilaṃ muniḥ // Mn_1.59 //

tatas tathā sa tenokto maharṣimanunā bhṛguḥ /

tān abravīd ṛṣīn sarvān prītātmā śrūyatām iti // Mn_1.60 //

svāyaṃbhuvasyāsya manoḥ ṣaḍvaṃśyā manavo 'pare /

sṛṣṭavantaḥ prajāḥ svāḥ svā mahātmāno mahaujasaḥ // Mn_1.61 //

svārociṣaś cottamaś ca tāmaso raivatas tathā /

cākṣuṣaś ca mahātejā vivasvatsuta eva ca // Mn_1.62 //

svāyaṃbhuvādyāḥ saptaite manavo bhūritejasaḥ /

sve sve 'ntare sarvam idam utpādyāpuś carācaram // Mn_1.63 //

nimeṣā daśa cāṣṭau ca kāṣṭhā triṃśat tu tāḥ kalā /

triṃśat kalā muhūrtaḥ syād ahorātraṃ tu tāvataḥ // Mn_1.64 //

ahorātre vibhajate sūryo mānuṣadaivike /

rātriḥ svapnāya bhūtānāṃ ceṣṭāyai karmaṇām ahaḥ // Mn_1.65 //

pitrye rātryahanī māsaḥ pravibhāgas tu pakṣayoḥ /

karmaceṣṭāsv ahaḥ kṛṣṇaḥ śuklaḥ svapnāya śarvarī // Mn_1.66 //

daive rātryahanī varṣaṃ pravibhāgas tayoḥ punaḥ /

ahas tatrodagayanaṃ rātriḥ syād dakṣiṇāyanam // Mn_1.67 //

brāhmasya tu kṣapāhasya yat pramāṇaṃ samāsataḥ /

ekaikaśo yugānāṃ tu kramaśas tan nibodhata // Mn_1.68 //

catvāry āhuḥ sahasrāṇi varsāṇāṃ tat kṛtaṃ yugam /

tasya tāvac chatī saṃdhyā saṃdhyāṃśaś ca tathāvidhaḥ // Mn_1.69 //

itareṣu sasaṃdhyeṣu sasaṃdhyāṃśeṣu ca triṣu /

ekāpāyena vartante sahasrāṇi śatāni ca // Mn_1.70 //

yad etat parisaṃkhyātam ādāv eva caturyugam /

etad dvādaśasāhasraṃ devānāṃ yugam ucyate // Mn_1.71 //

daivikānāṃ yugānāṃ tu sahasraṃ parisaṃkhyayā /

brāhmam ekam ahar jñeyaṃ tāvatīṃ rātrim eva ca // Mn_1.72 //

tad vai yugasahasrāntaṃ brāhmaṃ puṇyam ahar viduḥ /

rātriṃ ca tāvatīm eva te 'horātravido janāḥ // Mn_1.73 //

tasya so 'harniśasyānte prasuptaḥ pratibudhyate /

pratibuddhaś ca sṛjati manaḥ sadasadātmakam // Mn_1.74 //

manaḥ sṛṣṭiṃ vikurute codyamānaṃ sisṛkṣayā /

ākāśaṃ jāyate tasmāt tasya śabdaṃ guṇaṃ viduḥ // Mn_1.75 //

ākāśāt tu vikurvāṇāt sarvagandhavahaḥ śuciḥ /

balavāñ jāyate vāyuḥ sa vai sparśaguṇo mataḥ // Mn_1.76 //

vāyor api vikurvāṇād virociṣṇu tamonudam /

jyotir utpadyate bhāsvat tad rūpaguṇam ucyate // Mn_1.77 //

jyotiṣaś ca vikurvāṇād āpo rasaguṇāḥ smṛtāḥ /

adbhyo gandhaguṇā bhūmir ity eṣā sṛṣṭir āditaḥ // Mn_1.78 //

yad prāg dvādaśasāhasram uditaṃ daivikaṃ yugam /

tad ekasaptatiguṇaṃ manvantaram ihocyate // Mn_1.79 //

manvantarāṇy asaṃkhyāni sargaḥ saṃhāra eva ca /

krīḍann ivaitat kurute parameṣṭhī punaḥ punaḥ // Mn_1.80 //

catuṣpāt sakalo dharmaḥ satyaṃ caiva kṛte yuge /

nādharmeṇāgamaḥ kaś cin manuṣyān prati vartate // Mn_1.81 //

itareṣv āgamād dharmaḥ pādaśas tv avaropitaḥ /

caurikānṛtamāyābhir dharmaś cāpaiti pādaśaḥ // Mn_1.82 //

arogāḥ sarvasiddhārthāś caturvarṣaśatāyuṣaḥ /

kṛte tretādiṣu hy eṣāṃ āyur hrasati pādaśaḥ // Mn_1.83 //

vedoktam āyur martyānām āśiṣaś caiva karmaṇām /

phalanty anuyugaṃ loke prabhāvaś ca śarīriṇām // Mn_1.84 //

anye kṛtayuge dharmās tretāyāṃ dvāpare 'pare /

anye kaliyuge nṝṇāṃ yugahrāsānurūpataḥ // Mn_1.85 //

tapaḥ paraṃ kṛtayuge tretāyāṃ jñānam ucyate /

dvāpare yajñam evāhur dānam ekaṃ kalau yuge // Mn_1.86 //

sarvasyāsya tu sargasya guptyarthaṃ sa mahādyutiḥ /

mukhabāhūrupajjānāṃ pṛthakkarmāṇy akalpayat // Mn_1.87 //

adhyāpanam adhyayanaṃ yajanaṃ yājanaṃ tathā /

dānaṃ pratigrahaṃ caiva brāhmaṇānām akalpayat // Mn_1.88 //

prajānāṃ rakṣaṇaṃ dānam ijyādhyayanam eva ca /

viṣayeṣv aprasaktiś ca kṣatriyasya samāsataḥ // Mn_1.89 //

paśūnāṃ rakṣaṇaṃ dānam ijyādhyayanam eva ca /

vaṇikpathaṃ kusīdaṃ ca vaiśyasya kṛṣim eva ca // Mn_1.90 //

ekam eva tu śūdrasya prabhuḥ karma samādiśat /

eteṣām eva varṇānāṃ śuśrūṣām anasūyayā // Mn_1.91 //

ūrdhvaṃ nābher medhyataraḥ puruṣaḥ parikīrtitaḥ /

tasmān medhyatamaṃ tv asya mukham uktaṃ svayaṃbhuvā // Mn_1.92 //

uttamāṅgodbhavāj jyeṣṭhyād brahmaṇaś caiva dhāraṇāt /

sarvasyaivāsya sargasya dharmato brāhmaṇaḥ prabhuḥ // Mn_1.93 //

taṃ hi svayaṃbhūḥ svād āsyāt tapas taptvādito 'sṛjat /

havyakavyābhivāhyāya sarvasyāsya ca guptaye // Mn_1.94 //

yasyāsyena sadāśnanti havyāni tridivaukasaḥ /

kavyāni caiva pitaraḥ kiṃ bhūtam adhikaṃ tataḥ // Mn_1.95 //

bhūtānāṃ prāṇinaḥ śreṣṭhāḥ prāṇināṃ buddhijīvinaḥ /

buddhimatsu narāḥ śreṣṭhā nareṣu brāhmaṇāḥ smṛtāḥ // Mn_1.96 //

brāhmaṇeṣu ca vidvāṃso vidvatsu kṛtabuddhayaḥ /

kṛtabuddhiṣu kartāraḥ kartṛṣu brahmavedinaḥ // Mn_1.97 //

utpattir eva viprasya mūrtir dharmasya śāśvatī /

sa hi dharmārtham utpanno brahmabhūyāya kalpate // Mn_1.98 //

brāhmaṇo jāyamāno hi pṛthivyām adhijāyate /

īśvaraḥ sarvabhūtānāṃ dharmakośasya guptaye // Mn_1.99 //

sarvaṃ svaṃ brāhmaṇasyedaṃ yat kiṃ cij jagatīgataṃ /

śraiṣṭhyenābhijanenedaṃ sarvaṃ vai brāhmaṇo 'rhati // Mn_1.100 //

svam eva brāhmaṇo bhuṅkte svaṃ vaste svaṃ dadāti ca /

ānṛśaṃsyād brāhmaṇasya bhuñjate hītare janāḥ // Mn_1.101 //

tasya karmavivekārthaṃ śeṣāṇām anupūrvaśaḥ /

svāyaṃbhuvo manur dhīmān idaṃ śāstram akalpayat // Mn_1.102 //

viduṣā brāhmaṇenedam adhyetavyaṃ prayatnataḥ /

śiśyebhyaś ca pravaktavyaṃ samyaṅ nānyena kena cit // Mn_1.103 //

idaṃ śāstram adhīyāno brāhmaṇaḥ śaṃsitavrataḥ /

manovāggehajair nityaṃ karmadoṣair na lipyate // Mn_1.104 //

punāti paṅktiṃ vaṃśyāṃś ca saptasapta parāvarān /

pṛthivīm api caivemāṃ kṛtsnām eko 'pi so 'rhati // Mn_1.105 //

idaṃ svastyayanaṃ śreṣṭham idaṃ buddhivivardhanam /

idaṃ yaśasyam āyuṣyam idaṃ niḥśreyasaṃ param // Mn_1.106 //

asmin dharmo 'khilenokto guṇadoṣau ca karmaṇām /

caturṇām api varṇānām ācāraś caiva śāśvataḥ // Mn_1.107 //

ācāraḥ paramo dharmaḥ śrutyuktaḥ smārta eva ca /

tasmād asmin sadā yukto nityaṃ syād ātmavān dvijaḥ // Mn_1.108 //

ācārād vicyuto vipro na vedaphalam aśnute /

ācāreṇa tu saṃyuktaḥ sampūrṇaphalabhāj bhavet // Mn_1.109 //

evam ācārato dṛṣṭvā dharmasya munayo gatiṃ /

sarvasya tapaso mūlam ācāraṃ jagṛhuḥ param // Mn_1.110 //

jagataś ca samutpattiṃ saṃskāravidhim eva ca /

vratacaryopacāraṃ ca snānasya ca paraṃ vidhim // Mn_1.111 //

dārādhigamanaṃ caiva vivāhānāṃ ca lakṣaṇam /

mahāyajñavidhānaṃ ca śrāddhakalpaṃ ca śāśvatam // Mn_1.112 //

vṛttīnāṃ lakṣaṇaṃ caiva snātakasya vratāni ca /

bhakṣyābhakṣyaṃ ca śaucaṃ ca dravyāṇāṃ śuddhim eva ca // Mn_1.113 //

strīdharmayogaṃ tāpasyaṃ mokṣaṃ saṃnyāsam eva ca /

rājñaś ca dharmam akhilaṃ kāryāṇāṃ ca vinirṇayam // Mn_1.114 //

sākṣipraśnavidhānaṃ ca dharmaṃ strīpuṃsayor api /

vibhāgadharmaṃ dyūtaṃ ca kaṇṭakānāṃ ca śodhanam // Mn_1.115 //

vaiśyaśūdropacāraṃ ca saṃkīrṇānāṃ ca saṃbhavam /

āpaddharmaṃ ca varṇānāṃ prāyaścittavidhiṃ tathā // Mn_1.116 //

saṃsāragamanaṃ caiva trividhaṃ karmasaṃbhavam /

niḥśreyasaṃ karmaṇāṃ ca guṇadoṣaparīkṣaṇam // Mn_1.117 //

deśadharmāñ jātidharmān kuladharmāṃś ca śāśvatān /

pāṣaṇḍagaṇadharmāṃś ca śāstre 'sminn uktavān manuḥ // Mn_1.118 //

yathedam uktavāñ śāstraṃ purā pṛṣṭo manur mayā /

tathedaṃ yūyam apy adya matsakāśān nibodhata // Mn_1.119 //