Chapter 30

[sākṣidoṣodbhāvanam]

lekhyadoṣās tu ye kecit sākṣiṇāṃ caiva ye smṛtāḥ /

vādakāle tu vaktavyāḥ paścād uktān na dūṣayet // K_378 //

ukter arthe sākṣiṇo yas tu dūṣayet prāgdūṣitān /

na ca tatkāraṇaṃ brūyāt prāpnuyāt pūrvasāhasam // K_379 //

nātathyena pramāṇaṃ tu doṣeṇaiva tu dūṣayet /

mithyābhiyoge daṇḍyaḥ syāt sādhyārthāc cāpi hīyate // K_380 //

pratyarthinārthinā vāpi sākṣidūṣaṇasādhane /

prastutārthopayogitvād vyavahārāntaraṃ na ca // K_381 //

sākṣidoṣāḥ pravaktavyāḥ saṃsadi prativādinā /

patre vilikhya tān sarvān vācyaḥ pratyuttaraṃ tataḥ // K_382 //

pratipattau tu sākṣitvam arhanti na kadācana /

ato 'nyathā bhāvanīyāḥ kriyayā prativādinā // K_383 //

abhāvayan dhanam dāpyaḥ pratyarthī sākṣiṇaḥ sphuṭam /

bhāvitāḥ sākṣiṇaḥ sarve sākṣidharmanirākṛtāḥ // K_384 //

ākāro 'ṅgitaceṣṭābhis tasya bhāvaṃ vibhāvayet /

prativādī bhaved dhīnaḥ so 'numānena lakṣyate // K_385 //

kampaḥ svedo 'tha vaikalyam oṣṭhaśoṣābhimarśane /

bhūlekhanaṃ sthānahānis tiryagūrdhvanirīkṣaṇam /

svarabhedaś ca duṣṭasya cihnāny āhur manīṣiṇaḥ // K_386 //

sabhāntaḥsthais tu vaktavyaṃ sākṣyaṃ nānyatra sākṣibhiḥ /

sarvasākṣyeṣv ayaṃ dharmo hy anyatra sthāvareṣu tu // K_387 //

arthipratyarthisāṃnidhye sādhyārthasya ca saṃnidhau /

pratyakṣaṃ deśayet sakṣyaṃ parokṣaṃ na kathaṃcana // K_388 //

arthasyopari vaktavyaṃ tayor api vinā kvacit /

catuṣpadeṣv ayaṃ dharmo dvipadasthāvareṣu ca // K_389 //

taulyagaṇimameyānām abhāve 'pi vivādayet /

kriyākāreṣu sarveṣu sākṣitvaṃ na tato 'nyathā // K_390 //

vadhe cet prāṇināṃ sākṣyaṃ vādayec chivasaṃnidhau /

tadabhāve tu cihnasya nānyathaiva pravādayet // K_391 //

svabhāvoktaṃ vacas teṣāṃ grāhyaṃ yad doṣavarjitam /

ukte tu sākṣiṇo rājñā na praṣṭavyāḥ punaḥ punaḥ // K_392 //

svabhāvenaiva yad brūyus tad grāhyaṃ vyāvahārikam /

ato yad anyad vibrūyur dharmārthaṃ tad apārthakam // K_393 //

samavetais tu yad dṛṣṭaṃ vaktavyaṃ tat tathaiva tu /

vibhinnaikaikakāryaṃ yad vaktavyaṃ tat pṛthak pṛthak // K_394 //

bhinnakāle tu yat kāryaṃ vijñātaṃ tatra sākṣibhiḥ /

ekaikaṃ vādayet tatra bhinnakālaṃ tu tad bhṛguḥ // K_395 //

ṛṇādiṣu vivādeṣu sthiraprāyeṣu niścitam /

ūne vāpy adhike vārthe prokte sādhyaṃ na sidhyati // K_396 //

sādhyārthāṃśe 'pi gadite sākṣibhiḥ sakalaṃ bhavet /

strīsaṅge sāhase caurye yat sādhyaṃ parikalpitam // K_397 //

ūnādhikaṃ tu yatra syāt tat sākṣyaṃ tatra varjayet /

sākṣī tatra na daṇḍyaḥ syād abruvan daṇḍam arhati // K_398 //

deśaṃ kālaṃ dhanaṃ saṃkhyāṃ rūpaṃ jātyākṛtī vayaḥ /

visaṃvaded yatra sākṣye tad anuktaṃ vidur budhāḥ // K_399 //

nirdiṣṭeṣv arthajāteṣu sākṣī cet sākṣya āgate /

na brūyād akṣarasamaṃ na tan nigaditaṃ bhavet // K_400 //

ūnam abhyadhikaṃ vārthaṃ vibrūyur yatra sākṣiṇaḥ /

tad apy ayuktaṃ vijñeyam eṣa sākṣiviniścayaḥ // K_401 //