Chapter 29

[sākṣiṇaḥ]

na kālaharaṇaṃ kāryaṃ rājñā sākṣiprabhāṣaṇe /

mahān doṣo bhavet kālād dharmavyāvṛttilakṣaṇaḥ // K_339 //

upasthitān parīkṣeta sākṣiṇo nṛpatiḥ svayam /

sākṣibhir bhāṣitaṃ vākyaṃ sabhyaiḥ saha parīkṣayet // K_340 //

samyakkriyāparijñāne deyaḥ kālas tu sākṣiṇām /

saṃdigdhaṃ yatra sākṣyaṃ syāt sadyaḥ spaṣṭaṃ vivādayet // K_341 //

sabhāntaḥ sākṣiṇaḥ sarvān arthipratyarthisaṃnidhau /

prāṅvivāko niyuñjīta vidhinānena sāntvayan // K_342 //

yad dvayor anayor vettha kārye 'smiṃś ceṣṭitaṃ mithaḥ /

tad brūta sarvaṃ satyena yuṣmākaṃ hy atra sākṣitā // K_343 //

devabrāhmanasānnidhye sākṣyaṃ pṛcched ṛtaṃ dvijān /

udaṅmukhān prāṅmukhān vā pūrvāhṇe vai śuciḥ śucīn // K_344 //

āhūya sākṣiṇaḥ pṛcchen niyamya śapathair bhṛśam /

samastān viditācārān vijñātārthān pṛthakpṛthak // K_345 //

arthipratyarthisāṃnidhyād anubhūtaṃ tu yad bhavet /

tad grāhyaṃ sākṣiṇo vākyam anyathā na bṛhaspatiḥ // K_346 //

prakhyātakulaśīlāś ca lobhamohavivarjitāḥ /

āptāḥ śuddhā viśiṣṭā ye teṣāṃ sākṣyam asaṃśayam // K_347 //

vibhāvyo vādinā yādṛk sadṛśair eva bhāvayet /

notkṛṣṭaś cāvakṛṣṭas tu sākṣibhir bhāvayet sadā // K_348 //

liṅginaḥ śreṇipūgāś ca vaṇigvrātās tathāpare /

samūhasthāś ca ye cānye vargās tān abravīd bhṛguḥ // K_349 //

dāsacāraṇamallānāṃ hastyaśvāyudhajīvinām /

pratyekaikaṃ samūhānāṃ nāyakā vargiṇas tathā /

teṣāṃ vādaḥ svavargeṣu vargiṇas teṣu sākṣiṇaḥ // K_350 //

strīṇāṃ sākṣyaṃ striyaḥ kuryur dvijānāṃ sadṛśā dvijāḥ /

śūdrāś ca santaḥ śūdrāṇām antyānām antyayonayaḥ // K_351 //

aśakya āgamo yatra videśaprativāsinām /

traividyaprahitaṃ tatra lekhyasākṣyaṃ pravādayet // K_352 //

abhyantaras tu nikṣepe sākṣyam eko 'pi vācyate /

arthinā prahitaḥ sākṣī bhavaty eko 'pi dūtakaḥ // K_353 //

saṃskṛtaṃ yena yat paṇyaṃ tat tenaiva vibhāvayet /

eka eva pramāṇaṃ sa vivāde tatra kīrtitaḥ // K_354 //

lekhakaḥ prāṅvivākaś ca sabhyāś caivānupūrvaśaḥ /

nṛpe paśyati yat kāryaṃ sākṣiṇaḥ samudāhṛtāḥ // K_355 //

anye punar anirdiṣṭāḥ sākṣiṇaḥ samudāhṛtāḥ /

grāmaś ca prāṅvivākaś ca rājā ca vyavahāriṇām // K_356 //

kāryeṣv abhyantaro yaś ca arthinā prahitaś ca yaḥ /

kulyāḥ kulavivādeṣu bhaveyus te 'pi sākṣiṇaḥ // K_357 //

rikthabhāgavivāde tu saṃdehe samupasthite /

kulyānāṃ vacanaṃ tatra pramāṇaṃ tadviparyaye // K_358 //

sākṣiṇāṃ likhitānāṃ tu nirdiṣṭānāṃ ca vādinā /

teṣām eko 'nyathāvādī bhedāt sarve na sākṣiṇaḥ // K_359 //

anyena hi kṛtaḥ sākṣī naivānyastaṃ vivādayet /

tadabhāve niyukto vā bāndhavo vā vivādayet // K_360 //

tadvṛttijīvino ye ca tatsevāhitakāriṇaḥ /

tadbandhusuhṛdo bhṛtyā āptās te tu na sākṣiṇaḥ // K_361 //

mātṛṣvasṛsutāś caiva sodaryāsutamātulāḥ /

ete sanābhayas tūktāḥ sākṣyaṃ teṣu na yojayet // K_362 //

kulyāḥ saṃbandhinaś caiva vivāhyo bhaginīpatiḥ /

pitā bandhuḥ pitṛvyaś ca śvaśuro guravas tathā // K_363 //

nagaragrāmadeśeṣu niyuktā ye padeṣu ca /

vallabhāś ca na pṛccheyur bhaktās te rājapūruṣāḥ // K_364 //

ṛṇādiṣu parīkṣeta sākṣiṇaḥ sthirakarmasu /

sāhasātyayike caiva parīkṣā kutracit smṛtā // K_365 //

vyāghāteṣu nṛpājñāyāḥ saṃgrahe sāhaseṣu ca /

steyapāruṣyayoś caiva na parīkṣeta sākṣiṇaḥ // K_366 //

antarveśmani rātrau ca bahirgrāmāc ca yad bhavet /

eteṣv evābhiyogaś cen na parīkṣeta sākṣiṇaḥ // K_367 //

na sākṣyaṃ sākṣibhir vācyam apṛṣṭair arthinā sadā /

na sākṣyaṃ teṣu vidyeta svayam ātmani yojayet // K_368 //

lekhyārūḍhaś cottaraś ca sākṣī mārgadvayānvitaḥ // K_369 //

atha svahastenārūḍhas tiṣṭhaṃś caikaḥ sa eva tu /

na cet pratyabhijānīyāt tatsvahastaiḥ prasādhayet // K_370 //

arthinā svayam ānīto yo lekhye saṃniveśyate /

sa sākṣī likhito nāma smāritaḥ patrakād ṛte // K_371 //

yas tu kāryaprasiddhyarthaṃ dṛṣṭvā kāryaṃ punaḥ punaḥ /

smāryate hy arthinā sākṣī sa smārita ihocyate // K_372 //

prayojanārtham ānītaḥ prasaṅgād āgataś ca yaḥ /

dvau sākṣiṇau tv alikhitau pūrvapakṣasya sādhakau // K_373 //

arthinā svārthasiddyarthaṃ pratyarthivacanaṃ sphuṭam /

yaḥ śrāvitaḥ sthito gūḍho gūḍhasākṣī sa ucyate // K_374 //

sākṣiṇām api yaḥ sākṣyam uparyupari bhāṣate /

śravaṇāc chrāvaṇād vāpi sa sākṣyuttarasaṃjñitaḥ // K_375 //

ullapyaṃ yasya viśrambhāt kāryaṃ vā viniveditam /

gūḍhacārī sa vijñeyaḥ kāryam adhyagatas tathā // K_376 //

arthī yatra vipannaḥ syāt tatra sākṣī mṛtāntaraḥ /

pratyarthī ca mṛto yatra tatrāpy evaṃ prakalpyate // K_377 //