Chapter 24

[pramāṇāni, teṣāṃ ca balābalādivicāraḥ]

likhitaṃ sākṣiṇo bhuktiḥ pramāṇaṃ trividhaṃ viduḥ /

leśoddeśas tu yuktiḥ syād divyānīha viṣādayaḥ // K_214 //

pūrvavāde 'pi likhite yathākṣaram aśeṣataḥ /

arthī tṛtīyapāde tu kriyayā pratipādayet // K_215 //

kāryaṃ hi sādhyam ity uktaṃ sādhanaṃ tu kriyocyate /

dvibhedā sā punarjñeyā daivikī mānuṣī tathā /

mānuṣī likhyasākṣyādir vadhādir daivikī matā // K_216 //

saṃbhave sākṣiṇāṃ prājño daivikīṃ varjayet kriyāṃ /

saṃbhave tu prayuñjāno daivikīṃ hīyate tataḥ // K_217 //

yady eko mānuṣīṃ brūyād anyo brūyāt tu daivikīm /

mānuṣīṃ tatra gṛhṇīyān na tu daivīṃ kriyāṃ nṛpaḥ // K_218 //

yady ekadeśavyāptāpi kriyā vidyeta mānuṣī /

sā grāhyā na tu pūrṇāpi daivikī vadatāṃ nṛṇām // K_219 //

pañcaprakāraṃ daivaṃ syān mānuṣaṃ trividhaṃ smṛtam // K_220 //

kriyāṃ balavatīṃ muktvā durbalāṃ yo 'valambate /

sa jaye 'vadhṛte sabhyaiḥ punas tāṃ nāpnuyāt kriyām // K_221 //

sārabhūtaṃ padaṃ muktvā asārāṇi bahūny api /

saṃsādhayet kriyā yā tu tāṃ jahyāt sāravarjitām /

pakṣadvayaṃ sādhayed yā tāṃ jahyād dūrataḥ kriyām // K_222 //

kriyā na daivikī proktā vidyāmāneṣu sākṣiṣu /

lekhye ca sati vādeṣu na divyaṃ na ca sākṣiṇaḥ // K_223 //

kālena hīyate lekhyaṃ dūṣitaṃ nyāyatas tathā /

alekhyasākṣike daivīṃ vyavahāre vinirdiśet /

daivasādhye pauruṣeyīṃ na lekhyaṃ vā prayojayet // K_224 //

pūgaśreṇigaṇādīnāṃ yā sthitiḥ parikīrtitā /

tasyās tu sādhanaṃ lekhyaṃ na divyaṃ na ca sākṣiṇaḥ // K_225 //

dvāramārgakriyābhoga- jalavāhādike tathā /

bhuktir eva hi gurvī syān na lekhyaṃ na ca sākṣiṇaḥ // K_226 //

dattādatte 'tha bhṛtyānāṃ svāminā nirṇaye sati /

vikrayādānasaṃbandhe krītvā dhanam ayacchati // K_227 //

dyūte samāhvaye caiva vivāde samupasthite /

sākṣiṇaḥ sādhanaṃ proktaṃ na divyaṃ na ca lekhyakam // K_228 //

prakrānte sāhase vāde pāruṣye daṇḍavācike /

balodbhūteṣu kāryeṣu sākṣiṇo divyam eva vā // K_229 //

gūḍhasāhasikānāṃ tu prāptaṃ divyaiḥ parīkṣaṇam /

yukticihneṅgitākāra- vākcakṣuśceṣṭitair nṛṇām // K_230 //

uttameṣu ca sarveṣu sāhaseṣu vicārayet /

sadbhāvaṃ divyadṛṣṭena satsu sākṣiṣu vai bhṛguḥ // K_231 //

samatvaṃ sākṣiṇāṃ yatra divyais tatrāpi śodhayet /

prāṇāntikavivādeṣu vidyāmāneṣu sākṣiṣu /

divyam ālambate vādī na pṛcchet tatra sākṣiṇaḥ // K_232 //

ṛṇe lekhyaṃ sākṣiṇo vā yuktileśādayo 'pi vā /

daivikī vā kriyā proktā prajānāṃ hitakāmyayā // K_233 //

codanā pratikālaṃ ca yuktileśas tathaiva ca /

tṛtīyaḥ śapathaḥ proktaḥ tair ṛṇaṃ sādhayet kramāt // K_234 //

abhīkṣṇaṃ codyamāno 'pi pratihanyān na tadvacaḥ /

triḥ catuḥ pañcakṛtvo vā parato 'rthaṃ samācaret // K_235 //

codanāpratighāte tu yuktileśaiḥ samanviyāt /

deśakālārthasaṃbandha- parimāṇakriyādibhiḥ // K_236 //

yuktiṣv apy asamarthāsu śapathair eva niṇayet /

arthakālabalāpekṣair agnyambusukṛtādibhiḥ // K_237 //

yatra syāt sopadhaṃ lekhyaṃ tadrājñaḥ śrāvitaṃ yadi /

divyena śodhayet tatra rājā dharmāsanasthitaḥ // K_238 //

vākpāruṣye ca bhūmau ca divyaṃ na parikalpayet // K_239 //

sthāvareṣu vivādeṣu divyāni paridhārayet /

sākṣibhir likhitenārthe bhuktyā caiva prasādhayet // K_240 //

pramāṇair hetunā vāpi divyenaiva tu niścayam /

sarveṣv eva vivādeṣu sadā kuryān narādhipaḥ // K_241 //

likhitaṃ sākṣiṇo bhuktiḥ pramāṇaṃ trividhaṃ smṛtam /

anumānaṃ vidur hetuṃ tarkaṃ caiva manīṣiṇaḥ // K_242 //

pūrvābhāve pareṇaiva nānyathaiva kadācana /

pramāṇair vādinirdiṣṭair bhuktyā likhitasākṣibhiḥ // K_243 //

na kaścid abhiyoktāraṃ divyeṣu viniyojayet /

abhiyuktāya dātavyaṃ divyaṃ divyaviśāradaiḥ // K_244 //

mithyoktau sa catuṣpāt syāt pratyavaskandane tathā /

prāṅnyāye sa ca vijñeyo dvipāt saṃpratipattiṣu // K_245 //

parājayaś ca dvividhaḥ paroktaḥ svokta eva ca /

paroktaḥ syād daśavidhaḥ svokta ekavidhaḥ smṛtaḥ // K_246 //

vivādāntarasaṃkrāntiḥ pūrvottaraviruddhatā /

dūṣaṇaṃ svakriyotpatteḥ paravākyopapādanam // K_247 //

anirdeśaś ca deśasya nirdeśo 'deśakālayoḥ /

sākṣiṇām upajāpaś ca vidveṣo vacanasya ca // K_248 //